Yüzüñ meh-i ‘îd ü ser-i zülfüñ şeb-i İsrâ

Bayram ayı, İsrâ gecesi ve peygamber mucizeleriyle açılan söz, sevgilinin yüzünü göğe ve sanata üstün tutar; son beyitte Avnî kendi övgüsünü gazel, matla ve muamma terimleriyle imzalar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Yüzüñ meh-i ‘îd ü ser-i zülfüñ şeb-i İsrâ

   Gamzeñ yed-i Mûsâ leb-i la‘lüñ dem-i ‘Îsâ

   1Yüzün bayram ayı, saçının ucu İsrâ gecesidir;

   2yan bakışın Musa'nın eli, lal dudağın İsa'nın nefesidir.

   Açılış iki yarım dizeyi dört kutsal çağrışımla dengeler: yüz ile saç aydınlık ve geceyi, yan bakış ile dudak Musa'nın eli ve İsa'nın diriltici nefesini karşılar; güzellik böylece yalnız görünüş değil, olağanüstü etki kazanır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bu hüsn-i Hudâyî ki Hudâ saña virüpdür

   Mânî-i cihân yazmadı tasvîrüñe hem-tâ

   1Tanrı'nın sana verdiği bu yaratılıştan güzelliğin

   2benzerini dünya ressamı Mânî bile resmedemedi.

   İkinci beyitte güzellik doğrudan Tanrı vergisi sayılırken Mânî dünya ressamı olarak karşıya konur; hiçbir sanatçının benzerini yapamaması, sevgilinin suretini taklit edilemez ve yaratılmış örneklerin üstünde bir konuma çıkarır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Alnuñ kamerine yüzüñ ayına müşâbih

   Bunca göz ile görmedi bu çarh-ı mu‘allâ

   1Gökyüzü, alnının ayına ve yüzünün dolunayına benzeyen bir şeyi

   2bunca gözüyle şimdiye dek görmedi.

   Alın ve yüz ay imgesine bağlanır, fakat kıyasın yönü alışılmışın tersidir: sevgili aya benzemez, gök onun benzerini arar; çarhın yıldızları bunca göz diye çoğaltılarak göksel tanıklığın yetersizliği belirginleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Şol câm ki nûş eylemişem bezm-i gamuñda

   Bir sâde habâbıdur anuñ künbed-i hadrâ

   1Gam meclisinde içtiğim o kadehin

   2yeşil gök kubbe ancak yalın bir köpüğüdür.

   Gam meclisinde içilen kadeh olağan ölçüleri aşar; yeşil gök kubbe onun yüzeyindeki tek bir köpüğe indirgenince âşığın tecrübesi kozmik büyüklük kazanır ve önceki beyitteki gökyüzü imgesi başka bir açıdan küçültülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   ‘Avnî seni medh eyledi çün tarz-ı gazelde

   Matla‘ dedi yüzüñe vü ağzuña mu‘ammâ

   1Avnî, gazel tarzında seni övdüğü için

   2yüzüne matla, ağzına muamma dedi.

   Mahlas beyti şiirin kendi yapısını konu edinir: yüz gazelin açılış beytine, görünmez denecek kadar küçük ağız ise çözülmesi gereken muammaya dönüşür; Avnî övgüsünü hem sevgiliye hem de kurduğu şiir tekniğine bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle