Fıtnat Hanım

Fıtnat Hanım kimdir?

Fıtnat Hanım, 18. yüzyılda İstanbul'da yaşamış bir divan şairidir. Şeyhülislâm Esad Efendi'nin kızı, Şeyhülislâm Mehmed Şerif Efendi'nin kardeşidir; TDV İslâm Ansiklopedisi onu medrese eğitimi görmeden yeteneğini geliştirmiş ender Osmanlı kadınlarından sayar.

Tek eseri mürettep Divan'ıdır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü Divan'ın içeriğini nazım biçimlerine göre sayar: na'tlar, kasideler, kırk sekiz tarih manzumesi, elli dokuz gazel, otuz altı muamma, dört lügaz, dört şarkı ve müfredler. TDV maddesi de yaklaşık elli tarih manzumesinin 1755-1779 yıllarına yayıldığını bildirir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü asıl adını Zübeyde olarak verir ve bazı kaynaklarda Hîbetullâh biçiminde geçtiğini kaydeder; TDV İslâm Ansiklopedisi ise mezar taşına dayanarak Şerife Zübeyde der ve Hüseyin Ayvansarâyî'nin adı Emetullah, Fıtnat Zübeyde ve Şerife Emetullah olarak farklı farklı yazdığını aktarır. Fıtnat mahlastır.

İstanbul'da doğdu; doğum yılı bilinmiyor. TEİS 18. yüzyılın ilk çeyreğinde doğduğu tahminini verir. TDV maddesi doğum yılının hal tercümesi kaynaklarında meçhul kaldığını, 1730 ya da 1748 gibi önerilerin belgeye dayanmadığını söyler ve kendisinden büyük olan kardeşi Mehmed Şerif'in doğduğu 1136/1723-24'ten sonra doğmuş olması gerektiği sonucuna varır.

Ailesi ilmiye çevresinin merkezindedir: babası I. Mahmud devri şeyhülislâmlarından Ebûishakzâde Mehmed Esad Efendi, annesi Şeyhülislâm Mirzazâde Şeyh Mehmed'in kızı Hatice Hanım, dedesi Şeyhülislâm Ebûishak İsmâil Naîm Efendi'dir. Kardeşi Mehmed Şerif Efendi ve yeğeni Atâullah Mehmed Efendi de şair, âlim ve şeyhülislâm oldu. TEİS'e göre devrinin büyük âlimlerinden ders aldı, Arapça ve Farsça öğrendi ve babasının musikişinaslarla aydınları bir araya getirdiği meclislerde yetişti.

İlmiye sınıfından Derviş Mehmed Efendi ile evlendi; TDV onun müderrislikten Edirne kadılığına (Ekim 1772), sonra Rumeli kazaskerliği ve nakîbüleşraflığa yükseldiğini yazar. Evlilik hakkında kaynaklar ayrılır: TEİS evliliğinin mutlu olmadığını belirtir ve evinin yanması üzerine padişaha manzum bir arz-ı hâl yazdığını kaydeder; TDV ise mutsuz evlilik iddialarının sonraki kaynaklarda ortaya çıktığını, şairin kendi şiirlerinde metinsel bir dayanağı bulunmadığını söyler.

Koca Râgıb Paşa ile ilişkisi üzerine anlatılanlarda da iki kaynak aynı yerde durmaz. TEİS babasının meclislerinde mülatafa ve müşâareler yapıldığını, Paşa ile samimi bir ilişki geliştiğini yazar ve Paşa sadrazam olunca kendisine tarih düşürdüğünü örnekler. TDV maddesi ise nükteli atışmalar, gönül ilişkisi ve şiir yarışmalarına dair rivayetlerin vesikası bulunmadığını, bu yüzden ihtiyatla karşılanması gerektiğini ve daha ziyade hayal mahsulü göründüğünü söyler; belgelenmiş bağ olarak yalnız Râgıb Paşa'nın şiirlerine yazılmış beş nazireyi sayar. Aynı madde Haşmet'le ilgili anekdotların da belgesiz olduğunu belirtir.

Zilhicce 1194'te, Aralık 1780'de öldü. TDV bu tarihi mezar taşı ve çağdaşı şair Sürûrî'nin tarih manzumesiyle kesin sayar; İbrahim Hakkı Konyalı'nın 1951'de ileri sürdüğü 1221/1806 tarihini reddeder ve söz konusu taşın Âl-i Feyz ailesinden Fıtnat Zübeyde adlı genç bir kadına, muhtemelen adını ondan almış bir toruna ait olduğunu yazar. Mezar yerinde de ayrılık vardır: TDV Eyüp Sultan Türbesi'nin arkasında, Şeyhülislâm Murtaza Efendi'nin kabri yakınını gösterirken, TEİS mezar yerinin kesin bilinmediğini, bir kaydın Çarşamba'daki İsmail Efendi Camisi mezarlığını, Bursalı Mehmed Tahir'in ise Eyüp Sultan'ı işaret ettiğini söyler.

Şiir anlayışı ve dili

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü söyleyişini ahenkli ve duygulu bulur, tabiat tasvirlerinde başarılı sayar; dilini sade, cümlelerini kısa ve özlü, şiirlerini selis ve pürüzsüz olarak niteler ve atasözlerine yer verdiğini kaydeder. TDV maddesi de anlatımının çağdaşlarına göre pürüzsüz olduğunu yazar.

Aynı TEİS maddesi etkileri kime baktığına göre ayırır: Nâbî ve Râgıb Paşa'yı izlediğinde hakîmâne, Şeyhülislam Yahyâ'yı izlediğinde nükteli, Nedîm'i izlediğinde şûhâne ve âşıkane bir söyleyiş kurar. TDV ise etkileri arasında babasını ve kardeşini de sayar.

Kaynaklar değerlendirmede ayrışır. TEİS şiirlerinde derinlik olmadığını söyler ama tarih düşürmede ve lügazlarda başarılı bulur; cemre hakkındaki lügazının meşhur olduğunu ve bir gazelinin Halim Ağa tarafından bestelendiğini kaydeder. TDV maddesi ise sınırlı bir motif dağarını (bülbül, gül, ayva tüyü) her seferinde farklı ifadeyle yinelediğini yazar ve bu sınırlılığın klasik kalıplardan mı yoksa hayal gücünden mi geldiğinin tartışıldığını belirtir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DivanTek eseri; TEİS içeriğini 6 na't, 4 kaside, 48 tarih manzumesi, 1 manzum arzuhâl, 59 gazel, 10 eksik gazel, 1 tahmis, 1 müseddes, 2 kıta, 1 rubai, 10 nazım, 25 müfred, 4 lügaz, 36 muamma ve 4 şarkı olarak sayar; TDV kaside sayısını beş verir.
• Divan'ın basılı neşirleriTDV dört baskı sayar: Bulak baskısı, 1264/1848 Matbaa-i Âmire taşbaskısı (en güvenilir sayılan), 1286/1869 Tasvîr-i Efkâr baskısı ve 1869 baskısına dayanan tarihsiz bir taşbaskı.
• Tenkitli metinlerTEİS'e göre Divan'ın tenkitli metni Halil Çeçen'in 1996 doktora ve İmran Azaklı'nın 1998 yüksek lisans çalışmalarında hazırlanmıştır; İstanbul kütüphanelerinde otuz kadar yazma ve matbu nüshası vardır.

Edebiyat tarihindeki yeri

TDV İslâm Ansiklopedisi, 19. yüzyılda Fıtnat Hanım'ın değerinin yükseldiğini yazar: Namık Kemal onu dönemin başlıca erkek şairleriyle bir sıraya koymuş, Leylâ Hanım (ö. 1847) ve Şeref Hanım (ö. 1861) gibi sonraki kadın şairler ona yetişemeyeceklerini söylemiştir. Otuzdan fazla nüshası ve dört basılı neşri, adının Osmanlı okuma çevrelerinde ne kadar dolaştığını gösterir.