Aks-i Mâh

Ayın gümüş gözyaşlarıyla başlayıp bir ağaç altında uyuyan güzelle biten on dört dize. Şiirin son hamlesi bir tersine çevirmedir: bakan kişi, kadını ayın yansıması sanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Mihr-i tâbân eylemişti igtirâb;

   Âsûman yekpâre mâî bir güher

   Hâline itmişti gûyâ inkılâb;

   Aglıyordı yalnız anda kamer!

   1Parlak güneş gurbete çekilmişti;

   2gökyüzü sanki tek parça mavi bir mücevher

   3hâline dönüşmüştü;

   4orada yalnızca ay ağlıyordu!

   Güneşin batışı “gurbete gitmek” diye anlatılıyor: gök boşalıyor ve geriye ağlayan bir ay kalıyor. Gökyüzünün tek parça mavi bir taşa dönüşmesi, Cenab'ın renkle çalışan bakışının tipik örneği.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Sîne-i tenhâ-yı arza ser-te-ser

   Eşk-i sîmînin dökerdi mâhitâb!

   İttihâz itmiş idi bir sîmber

   Eşk-i sîmîn-i semâyı câmehâb

   1Ay ışığı, yeryüzünün tenha göğsüne baştan başa

   2gümüş gözyaşlarını dökerdi!

   3Gümüş göğüslü bir güzel de

   4göğün gümüş gözyaşını yatak edinmişti.

   Ay ışığı gözyaşı, gözyaşı da yatak oluyor. Üç adımda bir dönüşüm: ışık → sıvı → döşek. Sîmîn (gümüş) kelimesinin iki kez geçmesi ay ile kadını aynı maddeden yapıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bedr-i tâb okşardı hüsn ü anını;

   Tâze agsândan akan bir zıll u nûr

   Setr iderdi sîne-i uryânını!

   Ol kadar benzerdi mâh-ı envere

   1Parlak dolunay güzelliğini okşardı;

   2taze dallardan akan bir gölge ve ışık

   3çıplak göğsünü örterdi!

   4O kadar benzerdi parlak aya ki—

   Gölge ile ışık birlikte bir örtü kuruyor: yapraklar arasından süzülen ay ışığı hem gösteriyor hem gizliyor. Dördüncü dize yarım bırakılarak son bende bağlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kim sanırdı her bakan ol dilbere

   Bir agaç altında aks-i mâh uyur!

   1—her bakan o güzeli görünce sanırdı ki

   2bir ağaç altında ayın yansıması uyuyor!

   Şiirin bütün hazırlığı bu iki dize için yapılmış. Kadın aya benzetilmiyor; ayın yansıması sanılıyor. Benzetme yerine yanılsama koymak, Cenab'ın sembolizmden öğrendiği en belirgin şey.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle