Âşık olduk dâm-ı zülf-i yâre düşdü gönlümüz

“Düşdü gönlümüz” redifiyle yürüyen, gönlün sürekli bir yere düşmesi üzerine kurulu gazel. Sonlarda IV. Murad'a övgüye dönerek Nef'î'nin iki damarını tek metinde gösterir.

1. 1

   Âşık olduk dâm-ı zülf-i yâre düşdü gönlümüz

   Akla uyduk bir garîb âvâre düşdü gönlümüz

   Günümüz Türkçesi +

   1Âşık olduk, gönlümüz sevgilinin saç tuzağına düştü;

   2akla uyduk, gönlümüz garip bir avareye düştü.

   Beyit yorumu +

   İki dize iki yol deniyor: aşk ve akıl. İkisi de aynı sonuca varıyor — düşmek. Redif baştan itibaren bir kaçınılmazlık kuruyor; gönlün gideceği her yer bir düşüş.

   ❞Alıntıyı kopyala
2. 2

   Gamdan âzâd olmağa bilmem ne çâre eylesek

   Kaldı hayretde acep bîçâre düşdü gönlümüz

   Günümüz Türkçesi +

   1Kederden kurtulmak için ne yapacağımızı bilmiyorum;

   2gönlümüz şaşkın kaldı, tuhaf bir çaresizliğe düştü.

   Beyit yorumu +

   Çare arayışı çaresizliğe düşmekle sonuçlanıyor. “Kaldı hayretde” ifadesi kararsızlığı değil, kavrayamamayı anlatıyor: dert anlaşılmadığı için çözülemiyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
3. 3

   Âşık olmakdır yine evlâsı ammâ derd bu

   Bir mülâyim âfet-i mekkâra düşdü gönlümüz

   Günümüz Türkçesi +

   1Yine en iyisi âşık olmaktır, ama dert şu ki

   2gönlümüz yumuşak görünen hilekâr bir âfete düştü.

   Beyit yorumu +

   “Mülâyim âfet-i mekkâr” tek bir tamlamada üç şeyi birleştiriyor: yumuşaklık, yıkıcılık, hilekârlık. Sevgilinin tehlikesi sertliğinde değil, yumuşak görünmesinde.

   ❞Alıntıyı kopyala
4. 4

   Çeşmi bir zahm urdu tîğ-ı gamze-i bürrân ile

   Göz yumup açınca yüz bin pâre düşdü gönlümüz

   Günümüz Türkçesi +

   1Gözü keskin gamze kılıcıyla bir yara açtı;

   2göz yumup açıncaya kadar gönlümüz yüz bin parçaya düştü.

   Beyit yorumu +

   Zaman ölçüsü çok kısa: göz açıp kapayınca. Aynı anda hem bakış hem darbe var; “göz yumup açmak” deyimi burada mecaz değil, olayın kendisi.

   ❞Alıntıyı kopyala
5. 5

   Fâriğ olsak n'ola dilber sevmeden Nef'î gibi

   Hüsn-i hulk-ı şâh-ı meh-dîdâra düşdü gönlümüz

   Günümüz Türkçesi +

   1Nef'î gibi güzel sevmekten vazgeçsek ne olur;

   2gönlümüz ay yüzlü padişahın güzel huyuna düştü.

   Beyit yorumu +

   Gazel burada dönüyor: sevgiliden padişaha. Ama redif değişmiyor — gönül yine düşüyor. Nef'î övgüyü aşkın diliyle kuruyor ve iki tür bağlılığı aynı fiile bağlıyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
6. 6

   Şevkımız yok zevk-i câm-ı lâ'l-i nâb-ı dilbere

   Şi'r-i hâkân-ı şeker-güftâra düşdü gönlümüz

   Günümüz Türkçesi +

   1Sevgilinin saf lâl kadehinin zevkine hevesimiz yok;

   2gönlümüz tatlı sözlü hükümdarın şiirine düştü.

   Beyit yorumu +

   Şarap ile şiir karşı karşıya konuyor ve şiir kazanıyor. IV. Murad'ın kendisi de şair olduğu için “hâkân-ı şeker-güftâr” gerçek bir nitelik, boş bir övgü değil.

   ❞Alıntıyı kopyala
7. 7

   Hazret-i Sultân Murâd Hân-ı kerîmü'ş-şân kim

   Şevk-i medhiyle garîb efkâra düşdü gönlümüz

   Günümüz Türkçesi +

   1Şanı cömert Sultan Murad Han ki

   2onu övme arzusuyla gönlümüz garip düşüncelere düştü.

   Beyit yorumu +

   Adı ilk kez burada anılıyor. Övgü “garip efkâra düşmek” diye tarif ediliyor: methiye yazma isteği bile bir tür sapma, bir düşüş olarak sunuluyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
8. 8

   Cüst ü cû etdik âlem-i endîşede

   Iztırârî vâdî-i inkâra düşdü gönlümüz

   Günümüz Türkçesi +

   1Düşünce âleminde arayıp durduk;

   2gönlümüz zorunlu olarak inkâr vadisine düştü.

   Beyit yorumu +

   Gazel bir arayışın boşa çıkmasıyla kapanıyor. “Iztırârî” yani mecburen: inkâr bir tercih değil, arayışın kendiliğinden vardığı yer. Redif son kez düşüyor ve bu kez düşülen yer inançsızlık.

   ❞Alıntıyı kopyala