Âsmânın Hâveridir ol Muhammed Mustafâ

Yedi bendin hepsi aynı iki dizeyle kapanır ve Ali'yi peygamberlerle velîlerin önderi ilan eder. Bendler sırayla yaratılışı, Mi'râc'taki karşılaşmayı ve on iki imamı sayar; son bendde şair Hacı Bektaş'a el verip listeyi kendi ikrarıyla bağlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Âsmânın hâveridir ol Muhammed Mustafâ

   Mehcebîn oldu birisi ya’ni Şâh-ı Murtezâ

   Birine dedi habîbim biri arslanım hudâ

   İkisi bir nûr-i Hak’dır öyle bil ey pür safâ

   Ol Ali’dir pîşüvâ-yi evliyâ vü enbiyâ

   Anın içün dedi Îsâ İncil’inde Îlyâ

   1Muhammed Mustafâ göğün doğan güneşidir;

   2öbürü, yani Şâh-ı Murtazâ, ay alınlı oldu.

   3Allah birine “sevgilim”, ötekine “arslanım” dedi;

   4ikisi tek bir Hak nurudur, ey saf gönüllü, böyle bil.

   5Velîlerin ve peygamberlerin önderi işte o Ali’dir;

   6İsa da bu yüzden İncil’inde ona Îlyâ dedi.

   Açılış bir çift kurar: güneş Muhammed, ay Ali. İki ayrı hitap iki ayrı makam gösterirken dördüncü dize ikisini tek nura indirger; müseddesin bütün yükü bu denklemin üstünde duruyor. Nakarattaki Îlyâ, İncil'in İlyas'ıdır — Ergun, Kanberî'nin bu adı doğrudan Ali'ye işaret saydığını ayrıca kaydeder.

   Bütün bend yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Pâdişâh-ı âlem oldu cismini cân eyledi

   Bu cihan sultanların kendüye fermân eyledi

   Sûret-i âdemde kendin gördü pinhân eyledi

   Yer yüzüne geldi ismin Şâh-ı merdân eyledi

   Ol Ali’dir pîşüvâ-yi evliyâ vü enbiyâ

   Anın içün dedi Îsâ İncil’inde Îlyâ

   1Âlemin padişahı oldu, bedenini can hâline getirdi;

   2bu dünyanın sultanlarını kendi buyruğu altına aldı.

   3İnsan suretinde kendini gördü ve gizledi;

   4yeryüzüne indi, adını Şâh-ı merdân koydu.

   5Velîlerin ve peygamberlerin önderi işte o Ali’dir;

   6İsa da bu yüzden İncil’inde ona Îlyâ dedi.

   Üçüncü dize bendin en ağır iddiasıdır: gören de görülen de aynıdır, tecellî bir örtünmedir. Ergun, Kanberî'yi Bâtınî sayarken tam bu tür beyitleri gösterir; “yer yüzüne geldi” ifadesi mecazı örtmeye çalışmıyor, iniş fiilini olduğu gibi kuruyor. “Şâh-ı merdân” burada verilen bir ad, taşınan bir unvan değil.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hak taâlâ varlığını verdi çün âb ü gile

   Allemelesmâ’yı küllî yazdı hem levh-i dile

   Her gelen peygamber ile rehnümâ oldur bize

   Kudretinin binde birin söylesem gelmez dile

   Ol Ali’dir pîşüvâ-yi evliyâ vü enbiyâ

   Anın içün dedi Îsâ İncil’inde Îlyâ

   1Hak teâlâ varlığını suya ve toprağa verince,

   2bütün adların bilgisini gönül levhasına da yazdı.

   3Gelen her peygamberle bize yol gösteren odur;

   4kudretinin binde birini söylesem dile sığmaz.

   5Velîlerin ve peygamberlerin önderi işte o Ali’dir;

   6İsa da bu yüzden İncil’inde ona Îlyâ dedi.

   “Âb ü gil” Âdem'in çamurudur; “allemel-esmâ” ise Bakara sûresindeki “Âdem'e bütün isimleri öğretti” cümlesi. Bend bu ikisini üst üste koyup bilgiyi bedenin içine yazar: levha artık gökte değil gönüldedir. Dördüncü dizedeki söyleyememe itirafı, sayma işini bitirmeden bendi kapatmanın da gerekçesi oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Çıktı Mi’râca Muhammed gördü Arslanı Ali

   Cebrâîle sordu ol dem dedi kimdir bu velî

   Cebreil ver hâtemini bulmak istersen yolu

   Vardı Ahmed gördü anda söyleyen şâhın dili

   Ol Ali’dir pîşüvâ-yi evliyâ vü enbiyâ

   Anın içün dedi Îsâ İncil’inde Îlyâ

   1Muhammed Mi'râc'a çıktı, arslan Ali'yi gördü;

   2o anda Cebrâil'e sordu: bu velî kimdir, dedi.

   3Cebrâil, yolu bulmak istersen yüzüğünü ver, dedi.

   4Ahmed vardı ve orada konuşanın şahın dili olduğunu gördü.

   5Velîlerin ve peygamberlerin önderi işte o Ali’dir;

   6İsa da bu yüzden İncil’inde ona Îlyâ dedi.

   Alevî-Bektaşî anlatısının en çok işlenen sahnesi: Mi'râc yolunu kesen arslana yüzük verilir, dönüşte yüzük Ali'nin ağzından çıkar. Kanberî sahneyi anlatmakla yetinmez, tanığı da değiştirir — soru soran Cebrâil değil Muhammed'dir. Son dize hükmü ses üzerinden verir: perdenin ardından konuşan “şâhın dili”dir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kurratülayn ol Hasen’dir hem Hüseyn-i Kerbelâ

   Âlemin çeşm ü çerâğı Şâh Ali Zeyn-el-abâ

   Bâkır u Sâdık benâm ol sırr-ı şâh-ı evliyâ

   Kim anın şânında Hak’tan nâzil oldu Hel etâ

   Ol Ali’dir pîşüvâ-yi evliyâ vü enbiyâ

   Anın içün dedi Îsâ İncil’inde Îlyâ

   1Göz nuru olan Hasan'dır, bir de Kerbelâlı Hüseyin;

   2âlemin gözü ve çerağı Şâh Ali Zeynelâbidîn'dir.

   3Bâkır ile Sâdık ünlüdür, velîler şahının sırrıdır;

   4Hel etâ sûresi Hak katından onun şanına indi.

   5Velîlerin ve peygamberlerin önderi işte o Ali’dir;

   6İsa da bu yüzden İncil’inde ona Îlyâ dedi.

   Buradan itibaren müseddes bir soy zincirine dönüşür ve imamlar sırayla anılır. Zincirin dayanağı dördüncü dizede: “Hel etâ”, İnsân sûresinin ilk kelimesidir ve Ehl-i beyt hakkında indiği kabul edilir. Şair böylece kendi listesinin altına bir âyet imzası koymuş oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Mûsi-i Kâzım hakikat ilminin deryâsıdır

   Mûsi Rızâ zât-ı Hak’kın allemel’esmâsıdır

   Şeh Takî kim Mustafâ’nın sırr-ı mâevhâsıdır

   On sekiz bin âlemin hak bilmişim a’lâsıdır

   Ol Ali’dir pîşüvâ-yi evliyâ vü enbiyâ

   Anın içün dedi Îsâ İncil’inde Îlyâ

   1Mûsâ el-Kâzım hakikat ilminin denizidir;

   2Rızâ, Hak zâtının “bütün adları öğretti”sidir.

   3Şah Takî, Mustafâ'nın “vahyettiğini vahyetti” sırrıdır;

   4on sekiz bin âlemin en yücesi odur, doğrusunu bildim.

   5Velîlerin ve peygamberlerin önderi işte o Ali’dir;

   6İsa da bu yüzden İncil’inde ona Îlyâ dedi.

   Her imam bir âyet ya da bir kavramla eşleştiriliyor: Kâzım ilim denizi, Rızâ “allemel-esmâ”, Takî ise Necm sûresindeki “mâ evhâ” sırrı. Kaynak sekizinci imamı “Mûsi Rızâ” diye basmış; bir önceki dizedeki Mûsâ el-Kâzım'ın adı taşmış görünüyor, yazım düzeltilmeden bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Şeh Nakî vü Askerî’nin olmuşumdur ben kulu

   Şeh Muhammed Mehdi’ye hem demişimdir ben belî

   Hacı Bektaş-ı Veli’ye Kanberî sundu eli

   Zâhir ü bâtında kendin söyleden dilden dili

   Ol Ali’dir pîşüvâ-yi evliyâ vü enbiyâ

   Anın içün dedi Îsâ İncil’inde Îlyâ

   1Şah Nakî ile Askerî'nin kulu olmuşumdur;

   2Şah Muhammed Mehdî'ye de “evet” demişimdir.

   3Kanberî elini Hacı Bektaş-ı Velî'ye sundu;

   4zâhirde de bâtında da kendini söyleten, dilden dile geçen odur.

   5Velîlerin ve peygamberlerin önderi işte o Ali’dir;

   6İsa da bu yüzden İncil’inde ona Îlyâ dedi.

   Sayım on ikinci imamda biter ve şair araya girer: “belî” yola girerken verilen evet, el sunmak da ikrarın kendisidir. Mahlas beyti zincirin ucunu Hacı Bektaş'a bağlayarak imam silsilesini tekke silsilesine ekler. Kanber, Hz. Ali'nin azatlı kölesinin de adıdır; mahlas seçimi başlı başına bir bağlılık ilanı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle