Bir Gece

On dört asır önceki bir gecede kimsenin fark etmediği bir doğumu anlatan manzume, olayı önce görülmemiş sayar, sonra bütün hesabı borç diliyle kurar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ondört asır evvel, yine bir böyle geceydi,

   Kumdan, ayın ondördü, bir öksüz çıkıverdi!

   1On dört asır önce yine böyle bir geceydi;

   2kumdan, ayın on dördü gibi bir öksüz çıkageldi!

   Doğum sahnesi ad verilmeden kurulur; anılan tek nitelik öksüzlüktür. "Ayın on dördü" deyimi hem parlaklık hem takvim bildirdiği için gece, görüntüyle tarihi aynı sözde toplar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Lâkin o ne hüsrandı ki: Hissetmedi gözler;

   Kaç bin senedir, halbuki, bekleşmedelerdi!

   1Ama ne yıkımdır ki gözler bunu hissetmedi;

   2oysa kaç bin yıldır bekleşiyorlardı!

   Olay olur ama görülmez; manzumenin ilk gerilimi buradan doğar. Bekleyiş bin yıllarla, fark edilmeyiş tek bir geceyle ölçülünce oran kaybın büyüklüğünü kendiliğinden söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nerden görecekler? Göremezlerdi tabî'î:

   Bir kere, zuhûr ettiği çöl en sapa yerdi;

   1Nereden görecekler? Göremezlerdi elbette:

   2Bir kere, ortaya çıktığı çöl en sapa yerdi;

   Şair kendi sitemine mazeret bulmaya başlar ve gerekçeleri sıraya koyar. Coğrafyayı ilk sıraya alması, görmemenin ahlâkî değil konumla ilgili bir kusur olduğunu söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bir kere de, ma'mure-i dünyâ, o zamanlar,

   Buhranlar içindeydi, bugünden de beterdi.

   1Bir kere de dünyanın şenlikli yerleri o zamanlar

   2bunalımlar içindeydi; bugünden de kötüydü.

   İkinci gerekçe zamandır: dünya o gece de bunalımdaydı. Karşılaştırmanın ucu bugüne uzatılınca geçmişin kötülüğü teselli olmaktan çıkar; şair kendi çağını ölçü almaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Sırtlanları geçmişti beşer yırtıcılıkta;

   Dişsiz mi bir insan, onu kardeşleri yerdi!

   1İnsan yırtıcılıkta sırtlanları geçmişti;

   2bir insan dişsizse onu kardeşleri yerdi!

   Ölçü hayvandan alınır ama insan lehine değil aleyhine kullanılır. "Kardeş" sözünün yiyen tarafta durması, vahşeti yabancıya değil en yakına bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Fevzâ bütün âfâkını sarmıştı zemînin

   Salgındı, bugün Şark'ı yıkan, tefrika derdi.

   1Kargaşa yeryüzünün bütün ufuklarını sarmıştı;

   2bugün Şark'ı yıkan ayrılık derdi o zaman da salgındı.

   Geçmişteki kargaşa bugün kullanılan bir adla anılır: tefrika. Aynı derdi iki çağa birden yazması, anlatılan gecenin yalnız tarihe ait olmadığını ima eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Derken, büyümüş, kırkına gelmişti ki öksüz,

   Başlarda gezen kanlı ayaklar suya erdi!

   1Derken öksüz büyümüş, kırkına gelmişti ki

   2başlarda gezinen kanlı ayaklar suya erdi!

   Kırk yıl tek bir kelimeyle atlanır: derken. Bu kadar uzun bir sürenin bir hecede geçilmesi, manzumenin ilgisini kişinin hayatına değil sonuçlarına verdiğini gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bir nefhada kurtardı insanlığı o ma'sum,

   Bir hamlede kayserleri, kisrâları serdi!

   1O masum bir nefeste insanlığı kurtardı;

   2bir hamlede kayserleri, kisraları yere serdi!

   İki dize aynı kalıpla kurulur: bir nefha, bir hamle. Süreyi en aza indirmek etkiyi büyütür; iki imparatorluk unvanının çoğul yazılması ise karşı tarafı kişilikten çıkarır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Aczin ki, ezilmekti bütün hakkı, dirildi;

   Zulmün ki, zevâl akılına gelmezdi, geberdi!

   1Bütün hakkı ezilmek olan acizlik dirildi;

   2yıkılmak aklına gelmeyen zulüm geberdi!

   İki soyut ad birbirinin yerine geçer: biri dirilir, öteki geberir. Fiillerden birinin saygılı, ötekinin kaba seçilmesi hükmü kelime tercihinde saklar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Âlemlere, rahmetti, evet, Şer'-i mübîni,

    Şehbâlini adl isteyenin yurduna gerdi.

    1Evet, apaçık şeriatı âlemlere bir rahmetti;

    2kanadını adalet isteyenin yurdu üstüne gerdi.

    Hukuk bir kuş kanadına dönüşür ve koruma altına alınan şey ülke değil bir taleptir. Şart "adl isteyen" sözüyle konduğu için koruma karşılıksız verilmiş olmaz.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    Dünya neye sâhipse, onun vergisidir hep;

    Medyûn ona cem'iyyeti, medyûn ona ferdi.

    1Dünya neye sahipse hepsi onun armağanıdır;

    2topluluğu da ona borçlu, bireyi de ona borçlu.

    İddia muhasebe diliyle kurulur: verilen şey vergi, alınan şey borç. Toplumla bireyin ayrı ayrı sayılması, borcun toplu bir formaliteye indirgenmesini engeller.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
12. 12

    Medyûndur o ma'sûma bütün bir beşeriyyet...

    Yâ Rab, bizi mahşerde bu ikrâr ile haşret.

    1Bütün insanlık o masuma borçludur...

    2Yâ Rab, bizi mahşerde bu kabulle birlikte dirilt.

    Manzume bir dilekle kapanır ve dilek ödemeyi değil ikrarı ister. Borcun kapatılamayacağı kabul edildiği için son söz, hesabı tanımanın kendisi olur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle