Bir gönül deriçesinden yine bir nur oldı peydâ

Gönülde açılan küçük bir pencereden çıkan ışığın bütün evreni kaplaması. Beş beyit boyunca görünen ile gören arasındaki sınır silinir; şiir zaman ve mekânın da bittiği yerde kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir gönül deriçesinden yine bir nur oldı peydâ

   Aklumı başumdan aldı beni kıldı delü şeydâ

   1Gönlün küçük penceresinden yine bir nur belirdi;

   2aklımı başımdan aldı, beni deli divane etti.

   “Deriçe” — küçük pencere. Işığın geldiği yer dar, etkisi ise aklı alacak kadar geniş. Tasavvufî tecelli anlatımlarının klasik açılışı: kavrayış değil, kaybediş.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Temâmet gönül cihânın o nûrun şu'â'ı tutdı

   Yir ü gök tecceli toldı tağ u taş u kûh u sahra

   1O nurun ışını bütün gönül cihanını tuttu;

   2yer gök tecelliyle doldu, dağ taş, tepe ve ova.

   Işık pencereden çıkıp genişliyor. İkinci dizedeki dört kelimelik sıralama — dağ, taş, tepe, ova — kapsamı saymayla değil, ritimle anlatıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ne ki var cemî-i eşyâ nikâbın götürdi yüzden

   Kâmûsını gördüm ol dôst bana ma'şûk oldı her câ

   1Var olan bütün eşya yüzünden örtüsünü kaldırdı;

   2hepsini gördüm; o dost bana her yerde sevgili oldu.

   Perde kalkıyor ve görülen şey her yerde aynı: dost. Vahdet-i vücûd düşüncesinin şiirdeki en yalın ifadelerinden biri — çokluk kalkmıyor, hepsi tek bir şeye çıkıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Nireye kim bakarısam gözüm anı görür ancak

   Görinen oldur hem gören kanı gelsün imdi bînâ

   1Nereye bakarsam gözüm ancak onu görür;

   2görünen de odur gören de; hani, gelsin bakalım gören kişi.

   Gazelin dönüm noktası. Gören ile görünen aynı olunca ortada bakan bir özne kalmıyor. Son yarım dize bir meydan okuma: “hani, gelsin gören” — artık kimse gören olduğunu iddia edemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ne vücûd u ne 'adem var ne zamân u ne mekân var

   Ne pîş ü pes ne fevk ü taht ne yesâr u ne hôd-yümnâ

   1Ne varlık var ne yokluk, ne zaman var ne mekân;

   2ne ön ne arka, ne üst ne alt, ne sol ne de sağ.

   Şiir art arda gelen yoklamalarla bitiyor. Sekiz kavram sayılıp sekizi de reddediliyor: varlık, yokluk, zaman, mekân ve dört yön. Geriye tarif edilecek hiçbir koordinat kalmıyor — mahlas bile söylenmiyor, çünkü söyleyecek bir “ben” de kalmamış.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle