Eşrefoğlu Rûmî

Eşrefoğlu Rûmî kimdir?

Eşrefoğlu Rûmî, asıl adı Abdullah olan 15. yüzyıl tekke şairidir; kaynaklarda Eşrefoğlu Abdullah-ı Rûmî, İbnü'l-Eşref, Eşrefzâde ve Abdullah-ı İznikî gibi adlarla da anılır. Kādiriyye tarikatının Eşrefiyye kolunun kurucusudur.

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü divanındaki 220 şiirin hem hece hem aruz vezniyle yazıldığını, gazel ve mesnevilerin yanında ilahilerin de bulunduğunu ve Yunus Emre etkisinin güçlü olduğunu kaydeder. TDV İslâm Ansiklopedisi de şiirlerinde Yûnus Emre tesirinden söz eder.

Hayatı ve yaşadığı çevre

İznik'te doğdu. Babası, ailesiyle birlikte hicrî 8. yüzyıl başlarında Anadolu'ya gelen Eşref b. Ahmed'dir (Şair Eşref); TEİS'e göre baba Mısır ya da Mekke'den ayrıldıktan sonra bir süre Hama'da kalmış, ardından önce Manisa'ya, sonra İznik'e yerleşmiştir. TDV maddesi babanın aslen Mekkeli olduğu ve Hz. Peygamber soyundan geldiği rivayetini aktarır.

Doğum yılında kaynaklar ayrılır. TEİS, kaynaklardaki farklı tarihler arasında 754/1353'ü en doğru sayar. TDV maddesi ise bu tarihi tartışmalı bulur: bir yazmada 779/1377 kaydı bulunduğunu, Emîr Sultan ve Hacı Bayrâm-ı Velî ile ilişkileri düşünüldüğünde daha sonraki bir tarihte doğduğunun ileri sürülebileceğini söyler.

İlk öğrenimini İznik'te tamamladı, sonra Bursa'ya giderek Çelebi Sultan Mehmed Medresesi'nde okudu; TEİS ayrıca Abdal Mehmed Medresesi'ni, TDV ise Mevlânâ Hocazâde ve Mevlânâ Tûsî gibi hocalarla Alâeddin Ali'ye yardımcılığını kaydeder. Emîr Sultan'a bağlandıktan sonra onun yönlendirmesiyle Ankara'da Hacı Bayrâm-ı Velî'nin yanına gitti; TEİS'e göre on bir yıl ona hizmet etti, bu süre içinde tekkede temizlik işleri de gördü.

Hacı Bayrâm-ı Velî'den icâzet aldı; ardından Hama'ya giderek Abdülkādir-i Geylânî soyundan Şeyh Hüseyin el-Hamevî'ye bağlandı ve Kādirî halifesi oldu. İznik'e dönerek Kādiriyye'nin Eşrefiyye kolunu kurdu. 874/1469'da, kaynaklardaki rivayete göre yüz yaşı dolaylarında İznik'te öldü.

TDV maddesi bir atıf karışıklığına dikkat çeker: Şekāik Tercümesi'ndeki bilgiler yüzünden Eşrefoğlu, Eşrefzâde Muhyiddin Mehmed ile karıştırılmış ve yanlış biçimde Kalenderî ile Bektaşî çevrelerine bağlanmıştır.

Şiir anlayışı ve dili

Divanındaki şiirler hem hece hem aruz vezniyle yazılmıştır; TEİS gazel, mesnevi ve ilahileri bir arada sayar. Sade Türkçe ve Yunus Emre çizgisindeki söyleyiş, iki kaynağın da altını çizdiği ortak noktadır.

TDV maddesi hem lirik hem didaktik şiirler yazdığını, tasavvufî sembolizmi güçlü biçimde kullandığını, bazı şiirlerinde vahdet-i vücûd düşüncesinin dile geldiğini belirtir.

Şiirlerinin bir bölümü bestelenmeye elverecek biçimde, tekrarlı ve nakaratlı bir yapı taşır; TEİS divandaki ilahileri ayrı bir küme olarak anar.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânTEİS'e göre hem hece hem aruz vezniyle yazılmış 220 şiiri içerir; gazel, mesnevi ve ilahiler bir aradadır.
• Müzekki'n-Nüfûs852/1448'de yazılmış dinî-ahlâkî ve tasavvufî mensur eser; TDV maddesi onu Anadolu'da 13. yüzyıldan beri gelişen tasavvuf cereyanının en önemli eserlerinden biri sayar.
• TarîkatnâmeTarikat âdâbını ve ehl-i beyt sevgisini anlatan mensur risale.

Edebiyat tarihindeki yeri

Eşrefoğlu'nun adı iki damardan sürer: Kādiriyye'nin Eşrefiyye kolunun kurucusu olarak tarikat tarihinde, Yunus Emre çizgisini sürdüren bir şair olarak da tekke şiiri tarihinde anılır. Müzekki'n-Nüfûs çok sayıda yazma nüshayla çoğaltılmış, TEİS'e göre Eşrefiyye kolunun temel metni sayılmıştır.