Cemâl-i pâki âsâr-ı tecellâ-yı muhabbetdir

Kâinatı tek bir kavramın, muhabbetin, parçalarına ayırır: ay ile güneş onun gözleri, gökkubbe onun kadehi, sevgilinin boyu onun kıyameti olur. Redif her beytin sonunda aynı tamlayanı tekrarlayarak evreni tek sahibe bağlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cemâl-i pâki âsâr-ı tecellâ-yı muhabbetdir

   Meh ü hurşîd iki çeşm-i temâşâ-yı muhabbettir

   1Onun tertemiz güzelliği muhabbet tecellisinin eserleridir;

   2ay ile güneş muhabbetin seyreden iki gözüdür.

   Matla beyti bir tamlama zinciri kurar ve zincirin son halkası her defasında muhabbettir; böylece görünen her şey bir yüklem değil, bir sahiplik ifadesi olur. Ay ile güneşin göz sayılması gökyüzünü bakan bir yüze çevirir: kâinat seyredilen değil seyreden taraftır. İlk dizedeki "muhabbetdir" yazımı kaynağa aittir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bu vaz '-ı ser-nigûnundan tehîdir sanma kudretle

   Bu ne tâs-ı felek leb-rîz-i sahbâ-yı muhabbettir

   1Baş aşağı duruşuna bakıp onu boş sanma; kudretle doludur.

   2Bu nasıl bir felek tasıdır ki muhabbet şarabıyla ağzına kadar dolu.

   Gökkubbe ters çevrilmiş bir kâse olarak düşünülür; ters duran kap normalde boşalmış demektir, beyit bu beklentiyi bozar. Dolu olduğu hâlde dökülmemesi kudretin kendisidir. "Leb-rîz", dudağından taşacak kadar dolu anlamına gelir ve gökyüzünü hem kadeh hem meclis yapar. Kaynak bu dizede kesmeyi kelimeden ayrı basmış.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Göñül aşkıyla bir nîrân-ı mahşer-sûzdur gûyâ

   Kıyâmet ancak ol kadd-i dil-ârâ-yı muhabbettir

   1Gönül onun aşkıyla sanki mahşeri yakan bir cehennem ateşidir;

   2kıyamet ancak muhabbetin o gönül süsleyen boyudur.

   Gönül onun aşkıyla mahşeri yakacak bir ateş olarak verilir; ikinci dize kıyameti muhabbetin gönül süsleyen boyuna bağlar. Yakan gönül ile kıyamet boyu aynı aşk ölçeğinde buluşur; yorum başka şiirlerdeki boy–kıyamet kalıbına yaslanmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Abestir pîç-tâbım ketm-i râz-i derd-i aşkıñda

   Ki her zahm-ı nigâhın tende gûyâ-yı muhabbettir

   1Aşk derdinin sırrını gizlemek için kıvranmam boşunadır;

   2çünkü tenimdeki her bakış yarası muhabbeti söyleyip durmaktadır.

   Sır saklama çabası beden tarafından boşa çıkarılır: bakışın açtığı yaralar konuşan birer ağız gibi düşünülür. "Gûyâ" burada söyleyen demektir ve gizlemeyle konuşma arasındaki çelişkiyi tek kelimeye sıkıştırır. Âşığın iradesi ile teni ayrı taraflarda yer alır; beyit bu ayrılığı bir mahkeme sahnesi gibi kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Olur mı seyl-i ceyhûn hem-hurûş eşk-i pür-hûnum

   Göñül Ekrem muhît-i heft-deryâ-yı muhabbettir

   1Ceyhun'un seli benim kan dolu gözyaşımla aynı coşkuya erişir mi?

   2Ekrem, gönül muhabbetin yedi denizini kuşatan okyanustur.

   Kapanış beyti ölçekleri son kez büyütür: önce bir ırmak yetersiz bulunur, sonra yedi deniz bile kuşatılan tarafa geçer. "Muhît" hem çevreleyen hem okyanus demektir ve bu çift anlam gönlü kapsayıcı bir sınır hâline getirir. Soru kipiyle başlayıp iddia cümlesiyle bitmesi, gazelin bütün karşılaştırma yöntemini özetler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle