Çeşmin o gurre-mestiñe mestâne gösterir

Yedi beyit de "gösterir" redifiyle biter, böylece gazel bir görünüşler dizisine dönüşür: sevgilinin gözü tanıdığı yabancı, çiyi inci, dilenciyi şah gösterir. Son beyitte aldatan özne değişir ve şairin kendi nağmesi olur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çeşmin o gurre-mestiñe mestâne gösterir

   Her âşinâ nigâhını bîgâne gösterir

   1Gözün, o mağrur sarhoşluğuyla, bakanı da sarhoş gösterir;

   2her tanıdık bakışı yabancı gibi gösterir.

   Redif daha matlada işini kurar: "gösterir" bütün gazeli bir görünüş listesine çevirir, hiçbir beyit "öyledir" demez, hepsi "öyle görünür" der. Sevgilinin gözü hem sarhoş hem mağrurdur ve âşinâ ile bîgâne arasındaki sınırı silecek kadar keyfîdir. Sağır kefli "mestiñe" kaynağın imlâsıdır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Feyz-i bahâr şebnemi yakut-fâm edip

   Dâmân-ı gülde cevher-i şeh-dâne gösterir

   1Baharın bereketi çiy tanesini yakut renginde edip

   2gülün eteğinde iri bir inci tanesi gibi gösterir.

   Bir damla iki kez değer değiştiriyor: önce gülün kırmızısını alıp yakut oluyor, sonra bakan göz onu inciye yazıyor. Renksiz suyun iki ayrı mücevher olarak görünmesi, gazelin "gösterir" mantığının en somut örneğidir. "Dâmân", etek demektir; gül bir kadın gibi giydirilir ve mücevheri eteğinde taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Cennette olsa âşıkı ol mâh-ı işvenin

   Hicrân-ı kûyu yine garîbâne gösterir

   1O işveli ayın âşığı cennette bulunsa bile,

   2sevgilinin mahallesinden ayrı düşmek onu yine garip gösterir.

   Klasik "ayrılık varken cennet de sürgündür" düşüncesini beyit bir mekân karşılaştırmasına indirger: bir yanda cennet, öbür yanda sevgilinin sokağı. "Garîb" hem yabancı hem kimsesiz demektir; ilk beyitteki bîgâne ile aynı köke bağlanan bu kelime, gazelin yabancılaşma çizgisini sürdürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gâhî ki tarf-ı zülfini tahrîk eder nesîm

   Her bir hande bin dil-i dîvâne gösterir

   1Rüzgâr ara sıra zülfünün ucunu kımıldattığında,

   2her gülüşte bin divane gönül belirir.

   Nesîm, divan şiirinde âşıkla sevgili arasındaki tek habercidir; burada haber taşımaz, saçı kaldırıp altında saklananları açığa çıkarır. "Hande" hem gülüş hem goncanın açılışıdır, bu yüzden ikinci dize hem sevgilinin gülmesini hem çiçeğin patlamasını aynı anda okutur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Her râst-bîne cilve-i ma'nâ-yı hüsn ü aşk

   Şem'-i ruhunda hâlini pervâne gösterir

   1Doğru gören her göze, güzellik ve aşk manasının cilvesi

   2yanağının mumunda benini pervane gibi gösterir.

   Şem' ile pervâne divan şiirinin en tanınmış çiftidir ve genellikle iki ayrı varlıktır: mum sevgili, pervane âşık. Beyit ikisini tek yüze sıkıştırır — yanak mum, ben pervane olur. Böylece âşığa gerek kalmaz, aşk sahnesi sevgilinin kendi çehresinde tamamlanır. "Râst-bîn", doğru gören demektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Âyîn-i zevk-i mey-gede-i aşka âmizîn

   Her bî-nevâ gedâsını şâhâne gösterir

   1Aşk meyhanesinin zevk âyinine karışanlar için o âyin,

   2en nasipsiz dilencisini bile şahane gösterir.

   "Âyîn" dinî bir kelimedir ve burada meyhaneye bağlanır; rind şiirinin bilinçli küstahlığı budur. Gedâ ile şâh karşıtlığı beytin iki ucunda durur ve meyhane bu karşıtlığı kaldıran tek kurum olarak gösterilir — saray değil, tekke değil, meyhane.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ekrem nevâ-yı bülbül-i âteş-hurûş-ı dil

   Mâtemgeh-i derûnu tarab-hâne gösterir

   1Ey Ekrem, gönlün ateş coşkulu bülbülünün nağmesi,

   2içerideki yas evini bir eğlence evi gibi gösterir.

   Mahlas beytinde gösteren değişir: altı beyit boyunca yanıltan sevgilinin gözüyken, şimdi şairin kendi sesidir. Mâtemgeh ile tarab-hâne arasındaki mesafeyi kapatan şey nağmedir; yani gazelin kendisi, acıyı şenlik sesine çeviren makinedir. Redif böylece şiirin poetikasına dönüşerek kapanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle