Bir Mezâr Üstünde Bir Mürg-ı Şikeste Şâhbâl

Bir mezarın üstünde kanadı kırılmış bir kuşun uçamayışını anlatan on dört dizelik bir şiir. Son üçlükte tablo alegoriye çevriliyor: kuş, yeryüzünde feryat eden şairin ruhunun tercümanı sayılıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir mezâr üstünde bir mürg-ı şikeste şâhbâl

   Âsumana göz dikip eylerdi mihnetle enîn;

   Çeşminin etrafına çökmüştü bir zıll-ı hazîn!

   Hey'et-i mecmûasında vardı bir müdhiş melâl!

   1Bir mezarın üstünde kanadı kırılmış bir kuş

   2gökyüzüne göz dikip acıyla inliyordu;

   3gözünün çevresine hüzünlü bir gölge çökmüştü!

   4Bütün duruşunda korkunç bir hüzün vardı!

   Sonenin ilk dizesi aynı zamanda şiirin adı: mezar, kırık kanat ve kuş tek bir tabloda toplanıyor; yerdeki kuş yukarıya bakıyor. “Zıll-ı hazîn” ve “müdhiş melâl” kuşu tarif etmekten çıkıp ona bir yüz veriyor: hüzün, gözün çevresine çökmüş bir gölge.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Nagmesâz oldukca lâkaydane mürgân-ı cibâl

   Onları dinlerdi ol bîçâre kuş me'yûs ü lâl;

   Yükselip bulmak dilerdi bir cihân-ı berterîn

   Mâni'-i pervâz olurdu cismine dest-i zemîn!

   1Dağların kuşları aldırmadan şakıdıkça

   2o biçare kuş, umutsuz ve dilsiz, onları dinlerdi;

   3yükselip daha yüce bir dünya bulmak isterdi,

   4toprağın eli bedenini uçmaktan alıkoyardı!

   Karşıtlık kuruluyor: dağların kuşları “lâkaydane”, yani aldırmadan şakıyor; yerdeki kuş “me'yûs ü lâl”, umutsuz ve suskun. Son dize engeli somutlaştırıyor: “dest-i zemîn”, toprağın eli. Uçuşu bir düşman değil, yalnızca yerin kendisi kesiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Her sehâb-ı terden istimdâd ederdi her sabâh!

   Cehd ü istimdâdına ragmen kalırdı daima

   Hâk-i serd ü cângüdâz üstünde mecbûr-ı bükâ

   1Her sabah her taze buluttan yardım dilerdi!

   2Çabasına ve yardım dileyişine rağmen daima

   3soğuk ve can yakan toprağın üstünde ağlamaya mahkûm kalırdı.

   Üçlük tekrarla çalışıyor: “istimdâd” iki dizede iki kez geçiyor, yardım dileme boşa giden bir alışkanlığa dönüşüyor. Yardım istenen şey de geçici: bulut. “Hâk-i serd ü cângüdâz” toprağı hem soğuk hem can yakan yapıyor, ağlamak ise “mecbûr”: seçilmiş değil.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Aglarım tasvir ederken hâlini ol tâirin;

   Çünkü arz üstünde feryâd eyleyen her ş'airin

   Tercümân-ı rûhudur ol mürg-ı mecrûhü'l-cenâh

   1O kuşun hâlini tasvir ederken ağlarım;

   2çünkü yeryüzünde feryat eden her şairin

   3ruhunun tercümanıdır o kanadı yaralı kuş.

   Son üçlük alegoriyi çözüyor: kırık kanatlı kuş, yeryüzünde feryat eden şairin ruhunun tercümanı. Şair kendini de tabloya sokuyor, tasvir ederken ağladığını söylüyor. “Mecrûhü'l-cenâh” tamlaması başlangıçtaki “şikeste şâhbâl”i tekrarlayıp halkayı kapatıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle