Târîh 76

On altı yaşına varmadan ölen Molla Ahmed için yazılan beş beyitlik tarih, genci irfan bahçesinin fidanı sayar; Kur'an bilgisindeki yetkinliğini, dünyanın geçiciliğini ve cennet duasını yas diliyle birleştirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir nihâl-i gülşen-i ‘irfânı sad-hayf u füsûs

   Pây-mâl itdi salup hâk içre dehr-i bî-nizâm

   1Ne yazık ki düzensiz dünya, irfan bahçesinin bir fidanını

   2toprağa atıp ayaklar altında çiğnedi.

   Açılış ölümü bir bahçe kazasına çeviriyor: irfan bahçesindeki fidan çiğneniyor. Fail insan değil, düzensiz dünyanın kendisi. Suçlanan şey böylece bir kişi ya da hastalık olmaktan çıkıp nizamsızlık oluyor; “sad-hayf u füsûs” ikilemesi de ağıdı ilk dizede açıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bâ-kemâl olmuşdı el-hak ol vücûd-ı nâzenîn

   Tâzelikde ‘ilm ü ‘irfân ile memdûh-ı enâm

   1Doğrusu o narin varlık olgunlaşmıştı;

   2genç yaşında ilim ve irfanla herkesin övgüsünü kazanmıştı.

   İkinci beyit iki karşıt sözcüğü yan yana koyuyor: olgunluk ve tazelik. “Bâ-kemâl” ile “tâzelikde” aynı kişide birleşince kayıp büyüyor, çünkü yitirilen şey hem tamamlanmış hem henüz başlamamış oluyor. Övgünün ölçüsü de kişisel değil kamusal: herkesin övdüğü kişi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bulmuş idi fenn-i Kur'ânda vücûh ile kemâl

   Olmadın bâlig on altı yaşına sinni tamâm

   1Kur'an ilminde çeşitli yönlerden yetkinlik bulmuştu;

   2yaşı henüz on altıyı tamamlamamıştı.

   Üçüncü beyit önce bilgiyi ölçüyor, sonra yaşı söylüyor ve bu sıralama bilinçli. “Vücûh” sözü Kur'an ilminde çokluk bildirdiği için, kısa ömre sığan bilgi genişliği iki dize arasındaki asıl karşıtlığı kuruyor; sayı en sona bırakıldığı için de darbe gibi düşüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Lîk fehm idüp cihân-ı bî-bekânıñ gâyetin

   Oldı nakd-i cân-ile çün tâlib-i dâru's-selâm

   1Fakat kalıcı olmayan dünyanın sonunu anlayınca,

   2can sermayesiyle esenlik yurdunu isteyen biri oldu.

   Dördüncü beyit ölümü bir tercih gibi anlatıyor: dünyanın sonunu anlayan kişi esenlik yurdunu istiyor. “Nakd-i cân”, yani canın peşin para sayılması, bu isteği bir alışverişe çeviriyor. Ölen kişi böylece edilgen değil, bedelini kendi ödeyen taraf olarak gösteriliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Çıkdı medd-i âh-ı ahbâb ile ‘arşa bu du‘â

   Gülşen-i ‘adn ola Monla Ahmede yâ Rab makâm

   1Dostların uzayan ahıyla bu dua göğe yükseldi:

   2Ey Rabbim, Molla Ahmed'in makamı cennet bahçesi olsun.

   Makta duayı bir hareket olarak veriyor: dostların ahı uzuyor ve dua onunla birlikte arşa çıkıyor; ses ile yükseklik aynı dizede birleşiyor. Son dize ölen kişiyi ilk kez adıyla anıyor ve adın en sona bırakılması ağıdın bütün ağırlığını tek isme yüklüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle