Çeşm-i Siyehin Bâ‘is-i Feryâd mı Olmaz

Siyah göz ve gamzeyi feryatla cellatlık, kaş resmini Behzâd'ın ustalığı, sevgilinin boyuna esareti ise özgürlük paradoksuyla anlatan soru dizili gazel.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çeşm-i siyehin bâ‘is-i feryâd mı olmaz

   Ya gamzelerin ‘âleme cellâd mı olmaz

   1Siyah gözün feryada sebep olmaz mı?

   2Ya gamzelerin dünyaya cellat olmaz mı?

   Matla redifi olumsuz soruyla kurar: ‘mı olmaz’ dendikçe cevap baştan verilmiş sayılır. İki dize arasında bir büyüme vardır — siyah göz yalnız feryada sebep olurken gamze bütün âleme cellat kesilir. Etki tek âşıktan kalabalığa, sebep olmaktan can almaya geçer.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ağyâra nevâ-senc-i visâl oldıgın ey şûh

   ‘Uşşâk işidip nâleye mu‘tâd mı olmaz

   1Ey güzel, rakiplere kavuşma ezgisi söylediğini

   2âşıklar işitip inlemeye alışmaz mı?

   Beyit müzik terimiyle işler: sevgili rakiplere ‘nevâ-senc’, yani kavuşma ezgisini ölçüp söyleyendir. Âşıklara düşen ses ise nâledir. Asıl sertlik ‘mu‘tâd’ sözcüğündedir; inleme artık tepki değil alışkanlıktır, yani acı süreklileşip gündelik bir hâle inmiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ebrûlarını resm ideyor püşt-i lebinde

   Hüsnün bu kadar meşk ile Bihzâd mı olmaz

   1Kaşlarını dudağının üst tarafına çiziyor;

   2güzelliğin bu kadar alıştırmayla Behzâd gibi usta olmaz mı?

   Güzellik burada seyredilen değil çalışan taraftır: kaşları dudağın üst yanına kendisi çizer. ‘Meşk’ hat ve nakışta tekrarla ilerleyen alıştırmanın adıdır, Bihzâd ise ustalığın ölçüsü. Beyit güzelliği doğuştan bir bağış değil, tekrarla varılan bir hüner gibi kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zühhâdı lebin itmez ise pâk-‘akîde

   Ya âyet-i hüsnün görüp irşâd mı olmaz

   1Dudağın zahitleri temiz inançlı kılmasa bile

   2güzelliğinin ayetini görüp doğru yolu bulmazlar mı?

   Dudak ile ayet, zahit ile irşat aynı cümlede toplanır; güzelliğe dinî sözlüğün terimleri ödünç verilir. Şart cümlesi bir geri çekilme sunar: dudak inancı temizlemese bile yüzü görmek yeter. Bu söyleyiş tarihsel divan imge dilidir, hüküm olarak sunulmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Tâ ki gam-ı hecrinle esîr ola dil-i zâr

   Sen serv-kadin bendesi âzâd mı olmaz

   1İnleyen gönül ayrılığının gamına esir olsun diye

   2senin servi boyunun kulu özgür sayılmaz mı?

   Beyit iki dizeyi tek bir çelişkinin üstüne kurar: gönül ayrılık gamının esiri olsun diye, servi boyun kulu özgür sayılmaz mı. Esirlik bir amaç, kulluk ise özgürlüğün adı olur. ‘Âzâd’ sözcüğü hem hukuki serbestliği hem bağlılığın övüncünü aynı anda taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kudret mi yok ahbâbına peyrevliğe gâhî

   Râsim sana hiç feyz-i Hudâ dâd mı olmaz

   1Dostlarına bazen seni izleme gücü verilmez mi?

   2Ey Râsim, Allah'ın feyzi sana hiç bağış olmaz mı?

   Makta soruyu sevgiliden Tanrı'ya çevirir. Önce dostlara ara sıra peyrevlik, yani izinden gidebilme gücü sorulur; sonra şair kendi adını anarak feyzin kendisine bağış olup olmayacağını sorar. Redif son kez söylenirken istenen şey kavuşma değil yetenektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle