Bizim Tâcımız Sûretâ

Yedi dörtlük boyunca süren "gösterir" redifi şiiri bir okuma dersine çeviriyor: taç, hırka, sikke, mescit, tavaf ve insan yüzü sırayla birer işaret sayılıyor ve hepsi aynı yeri, insanın kendisini işaret ediyor. Son dörtlük mahlası anıp şairin sözünü de yüzünü de bu işaretlerin arasına katıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bizim tâcımız sûretâ

   Seb’ulmesânî gösterir

   Zira bu Seb’ulmesânî

   Şekl-i insânı gösterir

   1Bizim tacımız görünüşte

   2Seb'ulmesânî'yi gösterir;

   3çünkü bu Seb'ulmesânî

   4insanın şeklini gösterir.

   İlk kelime yöntemi kuruyor: "sûretâ", yani görünüşte. Taç bir işarettir, işaret ettiği Seb'ulmesânî'dir — Fâtiha'nın "yedi tekrarlanan" adı. Üçüncü dize okumayı bir adım daha götürür: o sûre de insan biçimini gösterir. Redif her dörtlüğü bu zincirin bir halkası yapar.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Giydiğimiz hırka dahi

   Çektiğimiz sikke dahi

   Mescid ile Mekke dahi

   Hep bu nişânı gösterir

   1Giydiğimiz hırka da,

   2başımıza çektiğimiz külâh da,

   3mescit ile Mekke de

   4hep bu nişanı gösterir.

   "Dahi" üç kez tekrarlanarak listeyi büyütüyor. Hırka ile sikke tekkenin giysileri, mescid ile Mekke bütün müslümanların ortak yerleri; dörtlük ikisini aynı sıraya dizip aradaki farkı siliyor. "Hep bu nişânı" ise listeyi ilk dörtlükteki tek işarete, insan şekline indiriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Mekke’nin tavâfı yedi

   Mekke deyu kim okudu

   Kim dünyâdan elin yudu

   Ol câvidânı gösterir

   1Mekke'nin tavafı yedidir;

   2kim Mekke diye okuduysa,

   3kim dünyadan elini yıkadıysa,

   4o, hep kalanı gösterir.

   Tavafın yedi oluşu ilk dörtlükteki "yedi tekrarlanan" ile sessizce eşleşir; şiir aynı sayıyı iki ayrı ibadette bulur. "Elin yumak" el yıkamaktan çıkıp vazgeçmek anlamına gelir. "Câvidân" ise hem ebedî demek hem de Hurufîliğin ana kitabı Câvidânnâme'yi çağırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Görünen Hak’dır gözünde

   Söyleyen Hak’dır sözünde

   İnsânın hattı yüzünde

   Hatm-i Kur’ân’ı gösterir

   1Gözünde görünen Hak'tır,

   2sözünde söyleyen Hak'tır;

   3insanın yüzündeki hat

   4Kur'an'ın hatmini gösterir.

   Üç dize aynı ekle kafiyelenir: gözünde, sözünde, yüzünde. Göz ve sözden sonra yüze gelinir ve merkez kurulur: "hat" hem yüzdeki ayva tüyü hem yazı demektir, bu çift anlam yüzü okunacak bir sayfaya çevirir. "Hatm" de hem mühür hem baştan sona okuma anlamı taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   İnsandır Hak’kın mazharı

   Hak’dır insânın azheri

   Lâ’l-i lebinin kevseri

   Hayât-ı cânı gösterir

   1İnsan Hakk'ın göründüğü yerdir,

   2Hak insanın en açık hâlidir;

   3lâl dudağının kevseri

   4canın hayatını gösterir.

   İki dize aynı kökün türevlerini çaprazlar: insan Hakk'ın mazharı, Hak insanın azheri. İkisi de z-h-r kökünden gelir, "görünmek" demektir; cümle tersine çevrilince iddia da tersine çevrilebilir olur. Sonra soyutluk birden bedene iner ve kevser bir dudakta bulunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hak’ka âşık olan kişi

   Hak’la olur her bir işi

   Âşıkların gözü yaşı

   Âb-ı hayvânı gösterir

   1Hakk'a âşık olan kişinin

   2her işi Hak'la olur;

   3âşıkların gözyaşı

   4dirilik suyunu gösterir.

   Baştan beri süren beden dökümü buraya varır: taç baştaydı, hat yüzde, kevser dudakta, şimdi sıra gözde. Gözyaşının âb-ı hayvân sayılması dirilik suyunu efsaneden alıp âşığın yüzüne yerleştirir. İlk iki dize arasındaki bağ ise sebep değil ölçü: her iş Hak'la olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Her kimin ki pakdir özü

   Uyanıkdürür can gözü

   Muhyeddin’in sözü yüzü

   Şerh ü beyânı gösterir

   1Her kimin özü temizse

   2onun can gözü uyanıktır;

   3Muhyeddin'in sözü de yüzü de

   4şerh ile beyanı gösterir.

   Mahlas dörtlüğü. "Sözü yüzü" ikilisi şiirin iki kanalını yan yana koyar: söylenen söz ile okunan yüz. "Şerh ü beyân" bir metnin açıklanması demektir; şair kendi yüzünü de sözü kadar açıklayıcı sayıp baştaki taç-sûre-insan zincirini kendi üstünde kapatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle