Çeşm-i Yâr

Bir göz on dört dizede ışığa, sese ve şiire dönüşür. Bakış, gülüş ve ağlayışlarda gizlenen sözleri konuşanın ruhuna aktarır; son dize bu gözleri şiire aşina diye niteler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   [Senin nigâhına] bir rûh-ı nâzik ü hayrân

   [Verir cenâh-ı münîriyle] zıll u ulviyyet;

   Şu'âyı gamzeni bir kerre eyleyen rü'yet

   Kalır o nûra hayâlen ilelebed nigerân!

   1Senin bakışına nazik ve hayran bir ruh

   2ışıklı kanadıyla gölge ve yücelik verir;

   3yan bakışının ışınını bir kez gören

   4o nura hayalen sonsuza dek bakakalır.

   Bakış bir ışık kaynağı olarak kuruluyor ve ona bakan bir daha başka bir yere bakamıyor. “Cenâh-ı münîr” — ışıklı kanat — meleksi bir varlığı çağırıyor. Köşeli parantezler bu iki dizenin neşirde tamamlandığını gösteriyor; şiirin en belirsiz yeri, tam da açılışı.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Senin küreyve-i rahşân-ı çeşmine nigerân

   Olan, eder seher-i sermediyyeti rü'yet

   Ziyâ-yı subh ile memlû bir ufk-ı ulviyyet

   Görür ki onda güler bir sitâre-i hayrân.

   1Senin gözünün parlak küresine bakan kişi

   2sonsuzluğun seherini görür;

   3sabah ışığıyla dolu bir yücelik ufku görür

   4ve orada hayran bir yıldızın gülüşünü.

   Göz parlak bir küre, sonsuzluğun seheri, ışık dolu ufuk ve gülen yıldız olarak art arda genişler. Bir uzuvdan manzaraya büyüyen ölçek bu sonenin kendi imge hareketidir; belirli bir edebî topluluğun tümüne genellenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   O rengi dem'a-i şefkatte muhtefî gözler

   Ne âşıkâne ne hessî neşîdeler söyler:

   Lehâzelerle eder serzeniş, verir sözler!

   1O rengi şefkat gözyaşında gizleyen gözler

   2ne âşıkane, ne hisli şiirler söyler;

   3bakışlarla sitem eder, sözler verir.

   Şiirin dönüm noktası: göz artık bakmıyor, konuşuyor. “Neşîde” şiir demek — yani bakış bir metin üretiyor. Üçüncü dize iki ayrı konuşma edimi sayıyor: sitem etmek ve söz vermek. İkisi de sözcük kullanmadan yapılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   O handelerle, bükâlarda gizlenen sözler:

   Hafîce ruhuma işte o sözleri söyler

   O ruh ile görüşen, şi're âşînâ gözler!

   1Gülüşlerde ve ağlayışlarda gizlenen o sözleri

   2işte o gözler ruhuma usulca söyler:

   3o ruhla görüşen, şiire aşina gözler.

   Gülüş ve ağlayışlarda saklı sözleri sevgilinin gözleri konuşanın ruhuna usulca söyler. Son dize bu gözleri şiire aşina diye niteler; yorum okurun kimliği veya yeterliliği hakkında metin dışı bir sınav kurmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle