Çeşmime göründü âh bir peri âlicenâb

Bir görme anıyla açılıp bir geri çekilme öğüdüyle kapanan beş beyit. Arada sevgilinin yorgun, terli, çok insanî bir hâli var — divan şiirinde ender rastlanan bir yakınlık.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çeşmime göründü âh bir peri âlicenâb

   Dün gece verdi ziyâ 'aleme ol âfitâb

   1Gözüme âh, cömert bir peri göründü;

   2dün gece o güneş âleme ışık verdi.

   Gazel bir tanıklıkla açılıyor: görülen bir şey var ve zamanı belli — dün gece. Gecenin güneşle aydınlanması, klasik şiirin sevgiliyi tarif etmekte kullandığı en eski karşıtlık.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Âhir çeşmime ben de âh bin cân ile müştâk iken

   Setrine sây eyleyip rûyına çekmiş nikâb

   1Sonunda ben bin canla görmeye can atarken

   2o gizlenmeye çalışıp yüzüne peçe çekmiş.

   İstek ile saklanma karşı karşıya. Bakan kişi bir kadın ve bakılan da yüzünü örtüyor; sahne, divan şiirinin alışık olduğu bakış yönünü tersine çeviriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Piyâde gezmiş yorulmuş terlemiş ol meh-likâ

   Seyr eyledim rûyundaki damlayan sanki gül-âb

   1O ay yüzlü yaya gezmiş, yorulmuş, terlemiş;

   2yüzünden damlayanı seyrettim, sanki gül suyu.

   Gazelin en beklenmedik beyti. Sevgili yürümüş, yorulmuş, terlemiş — yani bir insan. Ter gül suyuna benzetilerek yüceltiliyor ama yorgunluk olduğu gibi kalıyor. Divan şiirinde bu kadar somut bir sevgili tasviri az bulunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   'Ahdinde kılmaz vefâ va'dinde hiç durmaz imiş

   Teşbihi etdim meşrebin sanki bir dönme dolâb

   1Sözünde durmaz, vaadini hiç tutmazmış;

   2huyunu bir dolaba benzettim.

   Hayranlık yerini teşhise bırakıyor. Dolap benzetmesi hem sürekli dönmeyi hem su çıkarırken boşalmayı çağırıyor: hep hareket, hiç sonuç.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Zihnini topla Tevhîde olma o bahrin gavsi

   Pirâhenden girîbânın alıp geri çekil yab yab

   1Aklını başına topla Tevhîde, o denize dalma;

   2yakanı gömlekten kurtarıp yavaş yavaş geri çekil.

   Mahlas beyti kendine seslenerek bitiyor. “Yab yab” — yavaş yavaş — geri çekilmenin ani değil, kademeli olacağını söylüyor. Şiir bir hayranlıkla açılıp bir geri adım öğüdüyle kapanıyor; arada geçen tek şey, sevgilinin gerçekten görülmesi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle