Cihân hüsnü yüzünden bir varakdır

Kısa ölçüsüyle hızlı akan yedi beyit. Dünyayı sevgilinin yüzünden kopmuş tek bir yaprak sayarak açılır; her beyit o yaprağın bir harfini okur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cihân hüsnü yüzünden bir varakdır

   Ki her bir harfi bin câna sebakdır

   1Dünya, güzelliğinin yüzünden kopmuş bir yapraktır;

   2onun her harfi bin cana derstir.

   Bütün evren bir sayfaya indirgeniyor ve o sayfa sevgilinin yüzünden kopmuş. Okumak burada bir bilgi edinme değil, ders alma — “sebak” kelimesi mektebi çağırıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kulum demiş keremden serve kaddin

   Yüce hikmetlinin gönlü aşakdır

   1Boyun, cömertliğinden serviye “kulum” demiş;

   2yüce hikmet sahibinin gönlü alçaktır.

   Servi boyluluğun ölçüsüdür; sevgilinin boyu ona bile kul diyecek kadar yüksek. Ama ikinci dize yükseklikten tevazuya geçiyor: gerçek yükseklik alçakgönüllülükte.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Rakîbin koyup urdum eşiğe yüz

   Ana hürmet gerek kim ulurakdır

   1Rakibi bırakıp eşiğe yüz sürdüm;

   2ona saygı gerek, çünkü daha büyüktür.

   Beyit alaylı bir mantık kuruyor: rakiple uğraşmak yerine eşiğe yönelmek. Eşik “daha büyük” sayılıyor çünkü sevgiliye ondan yakın kimse yok — rakip bu kıyasla siliniyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gözüm yaşını âhım şefkatinden

   Çıkardı göklere adı şafakdır

   1Âhım, şefkatinden gözyaşımı göklere çıkardı;

   2onun adı şafaktır.

   Kızıl gözyaşı göğe çıkınca ufkun kızıllığı, yani şafak oluyor. Klasik şiirin en sevdiği türden bir kozmik abartı: kişisel acı, gökyüzünün bir olayına dönüşüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Gönül bin cân verir sana ‘aceb bu

   İki ‘âlemde varı bir ramakdır

   1Gönül sana bin can verir; şaşılacak şey,

   2iki dünyada varı yoğu bir soluktur.

   Hesap tutmuyor ve şair bunu fark ediyor: verilecek bin can var ama elde tek bir nefes. Aşkın matematiği burada bilinçli olarak bozuluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Harâmî gözlerin ne kan içerse

   Helâl olsun ana kim ‘ayn-ı hakkdır

   1Haydut gözlerin ne kadar kan içerse içsin,

   2helal olsun; çünkü hakkın ta kendisidir.

   “Harâmî” ile “helâl” aynı beyitte karşı karşıya getiriliyor. Söz oyunu “ayn” kelimesiyle tamamlanıyor: hem “göz” hem “ta kendisi” demek. Göz, hakkın gözü olduğu için haydutluğu bile meşrudur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Yüzün şerh edeli gülşende Şeyhî

   Hayâdan gül yüzü gark-ı ‘arakdır

   1Şeyhî gül bahçesinde yüzünü anlatalı beri

   2gülün yüzü utançtan ter içinde kaldı.

   Mahlas beyti bir kıyas yarışını bitiriyor: şiir gülü utandırmıştır. Güldeki çiy taneleri utanç teri sayılıyor — doğa olayı, edebî bir zafere dönüşüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle