Cihan sarayında zevk-ı demlerle

Dünya sarayında kimi zevk sürerken kimi para kazanmak uğruna gam içinde sürünür. Dünyanın bağlarına bağlanmamak öğütlenir; nicelerin kendini yatırması refleksif kişi yüzeyiyle aktarılır. Hakikat gözüyle İskender ile Cem’in bile fanilik içinde olduğu görülür. Cihan döner; Süleyman, Tahmur ve Rüstem toprağa karışır. Ömer bekaya gidileceğini söyler, fakat yarın seyredilecek dîdârın yüz, sevgili veya ilahî görünüş bağını kesinleştirmez.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cihan sarayında zevk-ı demlerle

   Kimisi çalışır da derd ü gamlerle

   1Dünya sarayında zevkli zamanlarla;

   2Kimisi de dert ve gamlarla çalışır.

   Cihanın saraya benzetilmesi, insanları geçici konuklar ve dünya zevkini de kısa bir ağırlama hâline getirir. Aynı mekânda birileri keyif sürerken başkalarının dertle çalışması, faniliğin toplumsal eşitsizlik içindeki iki yüzünü yan yana koyar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kimi olayım der hurrem sürünür

   Tahsîl etmek için dirhem sürünür

   1Kimi ‘neşeli olayım’ derken sürünür;

   2Para elde etmek için sürünür.

   Neşeli olma niyeti bile kişiyi sıkıntıdan kurtarmaz; arzulanan rahatlık sürünme fiiliyle bozulur. Dirhem elde etmek için sürünmek, parayı yalnız araç değil insan ömrünü yere eğen ve tüketen bir amaç hâline getiren eleştiridir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bendine bend etme cihan bendini

   Niçeler yatırmış kendi kendini

   1Dünyanın bağını kendi bağına bağlama;

   2Niceleri kendi kendini yatırmıştır [refleksif kişi yüzeyi].

   “Bendine bend etme” söz oyunu hem bağlanmayı hem dünyanın bendini, yani tuzağını çağrıştırır. İkinci dizede niceler kendi kendini yatırır; dünya yeni fail yapılmaz. Refleksif eylem mezarı düşündürse de bu yer kesin adlandırılmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Akla sığar kıyâs etme fendini

   Arar melil melil pür gam sürünür

   1Hilesini akla sığdırıp ölçmeye çalışma;

   2Kederli kederli arar, gam içinde sürünür.

   Cihanın fendini akıl ve kıyasla tümüyle çözmeye çalışma uyarısı, dünyanın aldatıcılığını ölçü dışına taşır. Arayan kişinin melül ve gamlı sürünmesi, salt bilgi çabasının bu hile karşısında huzur getirmediğini anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Mecâzî zannetemen söyleriz derin

   Lâübâlî gezenlerin her birin

   1Sözümüzü mecaz sanmayın, derin konuşuruz;

   2Kaygısız gezenlerin her birinin;

   Şair sözlerinin yüzeysel mecaz sanılmamasını ister ve derin hakikate işaret ettiğini söyler. Kaygısız gezenlerin her biriyle ilgili ikinci dize dilbilgisel olarak sonraki hükme açılır; kaynakta olmayan bir sonuç burada eklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Zira hakîkatte görmüşüz yerin

   Sorsan ya İskender ya Cem sürünür

   1Çünkü gerçekte yerini görmüşüz;

   2Sorsan, ya İskender ya Cem sürünür.

   Hakikatte görülen “yer”, önceki kaygısızların varacağı fanilik yeridir. İskender ile Cem’in aynı sürünme fiilinde buluşması, büyük hükümdarların şöhret ve iktidarını sıradan insanın sonundan ayırmayan eşitleyici bir örnek kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Devr eder o cihan yine bu cihan

   İbretle nazar kıl hâk ile yeksan

   1O dünya döner, yine bu dünyadır;

   2İbretle bak: toprakla bir olmuştur.

   Dönen cihan hem zamanın devrini hem değişmeyen dünya düzenini birlikte taşır. Toprakla bir olmuş olana ibretle bakılması, okuyucuyu soyut nasihatten gözle görülür kalıntıya yöneltir ve geçmiş kudreti maddi yok oluşla sınar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Kondu göçtü buna niçe Süleyman

   Niçe Tahmur [1] niçe Rüstem sürünür

   1Nice Süleyman buna kondu ve göçtü;

   2Nice Tahmur [1], nice Rüstem sürünür.

   Süleyman’ın dünyaya konup göçmesi, hükümdarlığı kalıcı mülk değil kısa konaklama olarak çerçeveler. Tahmur ve Rüstem’in de sürünmesi aynı fanilik zincirini efsanevi güç sahiplerine uzatır; “[1]” işareti basılı aparatla korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ömer gidileğiz bekaya yarın

   Ref’edip serinden mevtin humârın

   1Ömer, yarın sonsuzluğa gideceğiz;

   2Ölümün sersemliğini başından kaldırıp;

   Mahlaslı bölümde Ömer çoğul konuşarak ölümü yalnız kendi sonu değil ortak yolculuk sayar. Bekaya gidiş, baştan ölüm humarının kaldırılmasıyla anlatılır; ölüm bir sarhoşluk sonrası sersemlik gibi bedensel bir eşikten geçirilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Ne yüzden seyreder yarın dîdârın

    Anda bin yıl gezer sersem görünür

    1Yarın dîdârını ne yüzden seyreder [yüz/sevgili/ilahî bağ açık]?

    2Orada bin yıl sersem gezer görünür.

    Dîdâr yüz, sevgilinin yüzü veya ilahî görünüş alanlarına açıktır; modern aktarım bunlardan birini kesinleştirmez. Bin yıl sersem görünme ifadesi süre hesabından çok şaşkınlığın büyüklüğünü belirtir ve ölüm sonrası belirsizliği korur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle