Benin tanesi gönül kuşlarını seyre çıkarır

Sevgilinin beni, kıvrımlı saçı, gözü ve kirpiği gönülleri tutsak eden bir güzellik düzeni kurar. Şair, Şirin ile Leyla’dan İskender ile Dârâ’ya uzanan örneklerle zevk ve iktidarın geçiciliğini hatırlatır. Gözyaşı tufanına ve ahın yakıcı gücüne rağmen rakibin eşikteki varlığı sürer; Ömer, kendisine gösterilmeyen ilginin başkasına da verilmemesini ister.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dâne-i hâlin gönüller mürgunu seyrân olur

   Zülf-i pürçînin girift eyler anı âsân olur

   1Beninin tanesi gönül kuşlarını seyre çıkarır.

   2Çok kıvrımlı saçın onları kolayca yakalayıp tutsak eder.

   Ben, kuşların önüne saçılmış bir yem tanesi gibi gönülleri harekete geçirir; kıvrımlı saç ise bu serbest uçuşu hemen tuzağa çevirir. Beyit, sevgilinin küçücük iki ayrıntısıyla arzu ve tutsaklığı peş peşe kurar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Âşıka canlar bağışlar çeşmin ammâ kan olur

   Kirpiği hançer çeker cân ü ciğerde kan olur

   1Gözün âşığa canlar bağışlar; ama sonunda kan dökülür.

   2Kirpiğin hançerini çeker, can ile ciğer kana bulanır.

   Gözün can bağışlamasıyla kirpiğin hançer çekmesi aynı yüzde hayat ve ölümü yan yana getirir. Âşık, bakıştan dirildiği anda kirpiğin açtığı yara yüzünden canı ve ciğeriyle kanlı bir bedel öder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dilberâ bâkî midir zevk u safâdan ibret al

   Şîrin’e Leylâ’ya bak mihr ü vefâdan ibret al

   1Ey güzel, zevk ve sefa kalıcı mıdır; bundan ders çıkar.

   2Şirin’e ve Leyla’ya bak, sevgi ile vefadan ibret al.

   Şair sevgiliyi güzelliğinin keyfine kapılmaması için Şirin ve Leyla’nın hikâyelerine bakmaya çağırır. Zevk ile sefanın geçiciliği, ünlü aşk kahramanlarının sevgi ve sadakat sınavından çıkarılacak derse bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Hâlet-i İskender’i gör sen Dârâ’dan ibret al

   Kasr-i hüsnün eşk-i çeşmimden sakın tûfân olur

   1İskender’in hâlini gör, Dârâ’nın sonundan ders çıkar.

   2Güzellik sarayını gözyaşımın tufanından koru.

   İskender ile Dârâ’nın değişen talihi, güzellik saltanatının da sonsuz olmadığını hatırlatır. Âşığın gözyaşı bu tarihsel iktidar kaybını kişisel alana taşıyan, sevgilinin sarayını yıkabilecek bir tufana dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ağladıp bülbül gibi ben âşık-ı nâlânını

   Gül gibi her kâra teslîm eyleme ünvânını

   1İnleyen âşığını bülbül gibi ağlatıp durma.

   2Adını gül gibi her işin içine düşürüp değersizleştirme.

   Bülbül gibi inleyen âşığı daha fazla ağlatmama isteği, gül imgesi üzerinden sevgilinin ününü koruma uyarısıyla birleşir. Merhametsiz davranış, yalnız âşığı yaralamaz; güzelin adını da her ağızda dolaştırabilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Korkarım te’sîr-i feryâdım tuta dâmânını

   Eşk-i çeşmimden çıkan bir âteş-i sûzân olur

   1Feryadımın etkisinin eteğine yapışmasından korkarım.

   2Gözyaşımdan yakıcı bir ateş doğar.

   Feryadın sevgilinin eteğini tutması, mazlumun ahından kaçamayacağı düşüncesini somutlaştırır. Su olması beklenen gözyaşından ateş çıkması ise acının sıradan üzüntüyü aşıp yakıcı bir karşılığa dönüştüğünü gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Müddeî yüz sürmek ister eşiğinin hâkine

   Cevr ü kahrından halel ne aklına idrâkine

   1Davacı rakip eşiğinin toprağına yüz sürmek ister.

   2Senin eziyet ve öfkenden onun aklına da anlayışına da zarar gelmez.

   Rakip, sevgilinin eşiğinde yüz sürerek yakınlık kazanmaya çalışır; çektiği eziyet bile aklını ve hesabını bozamaz. Bu soğukkanlılık, içten yanan âşığın karşısına çıkarılan çıkarcı ve dayanıklı bir rakip tipidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Âşıkın renc-i tarîkatte rakibin bâki ne

   Kopacak ağır yerinden belli çok meydân olur

   1Aşk yolunun sıkıntısında âşık dururken rakibin kalıcılığı nedir?

   2Ağır olan yerinden kopunca meydanda olduğu açıkça görünür.

   Aşk yolundaki gerçek sıkıntıyı âşık çekerken rakibin orada kalışı sorgulanır. Ağır nesnenin yerinden kopunca kendini belli etmesi, sınav anında kimin sahici ve kimin fazlalık olduğunun meydanda anlaşılacağını sezdirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Etmeden gittin Ömer mahzûn garîbe iltifât

   Gülşeninde yok imiş bir andelîbe iltifât

   1Hüzünlü ve garip Ömer’e iltifat etmeden çekip gittin.

   2Demek senin gül bahçende bir bülbüle bile ilgi yokmuş.

   Sevgilinin iltifat etmeden gidişi Ömer’i hem hüzünlü hem kimsesiz bırakır. Gül bahçesinin bülbüle ilgi göstermemesi, klasik gül-bülbül yakınlığını tersine çevirerek karşılıksızlığın sertliğini artırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Etme bâri görmeyim gayri rakîbe iltifât

    Söyleşüp anlarla gezme âhırım hirmân olur

    1Bari benim gözümün önünde başka rakibe iltifat etme.

    2Onlarla konuşup gezme; yoksa sonum yoksunluk olur.

    Ömer kendisine verilmeyen ilginin hiç değilse başka rakibe verilmemesini ister. Sevgilinin başkalarıyla konuşup gezmesi, kavuşma umudunu yalnız geciktiren değil âşığın sonunu bütünüyle yoksunluğa çeviren davranıştır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle