Derdim çoktur Kangısına yanayım

Dertlerin çokluğuyla açılıp tek bir kapıya, Şah'ın eline yönelir. Ortadaki bentlerde sevgili sırayla gül, servi, kıble ve mihrap olur; son bentte ise sitem sevgiliye döner ve muhabbetten kaçmak yolun töresine aykırı sayılır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Derdim çoktur Kangısına yanayım

   Yine tâzelendi yürek yaresi

   Ben bu derde kande derman bulayım

   Meğer Şah elinden ola çâresi

   1Derdim çok, hangisine yanayım

   2Yürek yarası yine tazelendi

   3Bu derde nerede derman bulayım

   4Çaresi ancak Şah'ın elinden olur

   Şiir hangisine yanacağını bilemeyen bir sesle açılır; “kangı” hangi, “kande” nerede demektir. İki soru üst üste sorulup tek bir cevaba bağlanır: Şah'ın eli. Dağınık bir acı böylece dört dize içinde tek kapıya yönlendirilmiş olur.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Türlü donlar giyer gülden nâziktir

   Bülbül cevr eyleme güle yazıktır

   Çok hasretlik çektim bağrım eziktir

   Güle güle gelir canlar pâresi

   1Türlü donlar giyer, gülden naziktir

   2Bülbül, eziyet etme, güle yazıktır

   3Çok hasret çektim, bağrım ezik

   4Canların parçası güle güle gelir

   Gül ile bülbül klasik şiirin en yıpranmış çiftidir; burada roller ters çevrilir — cevr eden bülbül, incinen güldür. “Türlü donlar giyer” ifadesi don değiştirme inancını çağırıp sevgiliyi biçimden biçime geçen bir varlık hâline getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Benim uzun boylu servi çınarım

   Yüreğime bir od düştü yanarım

   Kıblem sensin yüzüm sana dönerim

   Mihrabımdır kaşlarının arası

   1Benim uzun boylu servim, çınarım

   2Yüreğime bir ateş düştü, yanarım

   3Kıblem sensin, yüzümü sana dönerim

   4Kaşlarının arası benim mihrabımdır

   Sevgili önce boyla anılır: servi ve çınar. Sonra yön değiştirir ve kıble olur; bakışın yönü namazın yönüyle bir tutulur. Kaşların arasının mihrap sayılmasıyla benzetme tamamlanır — ibadetin bütün coğrafyası bir yüze taşınmıştır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Dîdâr ile mahabbete doyulmaz

   Mahabbetten kaçan insan sayılmaz

   Münkir üflemekle çırağ söyünmez

   Tutuşunca yanar aşkın çırası

   1Yüz görmeye ve muhabbete doyulmaz

   2Muhabbetten kaçan insan sayılmaz

   3İnkârcı üflemekle çıra sönmez

   4Aşkın çırası bir tutuştu mu yanar

   Bent bir ışık tartışmasıdır: münkirin üflemesi çırağı söndüremez, çünkü tutuşan şey aşk çırasıdır. “Söyünmez” sönmez demektir. İlk iki dize ise muhabbeti insanlığın ölçütü yapar; kaçan kişi sayıdan düşürülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Pir Sultan’ım katı yüksek uçarsın

   Selâmsız sabahsız gelir geçersin

   Dilber mahabbetten niçin kaçarsın

   Böyle midir yolumuzun türesi

   1Pir Sultan'ım, çok yüksek uçuyorsun

   2Selamsız sabahsız gelip geçiyorsun

   3Dilber, muhabbetten niçin kaçıyorsun

   4Yolumuzun töresi böyle midir

   Mahlas bendinde yüksek uçmak ve selâmsız geçmek yol kusurları olarak yan yana gelir. Son dize hükmü töreye bağlar: “türe” yolun kuralıdır ve muhabbetten kaçmak o kuralın dışına düşmektir. Dizedeki seslenişin kime yöneldiği kesinleştirilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle