Dil-dâde olmuş ola meger kim vefâ saña

Sevgilinin vefasızlığını suçlama olarak değil, mantıklı bir sonuç olarak kurar: ona vefa gösterecek biri çıksa ezelde ondan ayrı düşmüş olurdu. Son beyitte şair yüzünü kendine döndürür ve asıl yükün kendi riyası olduğunu söyler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dil-dâde olmuş ola meger kim vefâ saña

   Kim düşmüş oldu rûz-ı ezelden cudâ saña

   1Vefa sana gönül vermiş olsa gerek ki

   2ezel gününden beri senden ayrı düşmüştür.

   Matla beyti vefayı kişileştirip sevgiliye âşık eder, sonra bu âşıklığın cezasını verir: sevgiliye gönül veren herkes gibi vefa da ondan ayrı düşmüştür. Vefasızlık böylece bir kusur değil, sevgilinin çevresinde işleyen değişmez bir kural hâline gelir; suçlama yerine bir yasa konur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Cevrin o rütbe rûh-fezâdır ki dostum

   Biñ gönlüm olsa eyler idim mübtelâ saña

   1Cefan o derece ruhu artırıcıdır ki dostum,

   2bin gönlüm olsa hepsini sana tutkun ederdim.

   Klasik şiirin cefadan haz alma temasına niceliksel bir kanıt getirir: âşık cefayı savunmakla kalmaz, ondan daha çok isteyecek bir kapasite hayal eder. "Bin gönül" abartısı, cefanın ruh besleyici sayılmasının doğal sonucu gibi sunulur; "dostum" hitabı ise beyti bir sohbet cümlesine yaklaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hâk iylesem vücûdumı râhında çokmıdır

   Makbûl olaydı cânım ederdim fedâ saña

   1Yolunda vücudumu toprak etsem çok mudur?

   2Kabul edilseydi canımı sana feda ederdim.

   İki dize iki farklı kip kurar: birinci dize soru, ikinci dize gerçekleşmemiş şart. Beden zaten harcanmıştır ve bu az bulunur; can ise verilmek istenmiş ama kabul görmemiştir. Feda edilememiş olmak, feda etmekten daha ağır bir yoksunluk olarak konumlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kaydım degil o çeşm-i tegafülki sende var

   Âlem olursa kasd ile ger âşinâ saña

   1Sendeki o görmezden gelen göz umurumda değil,

   2âlem bile bile sana tanış olsa da.

   Kayıtsızlık iddiası ancak kaygının varlığıyla anlam kazanır; âşık "umurumda değil" derken tam da kıskançlığın konusunu adlandırır. "Tegafül" bilerek görmezden gelmedir, yani sevgilinin gözü kör değil ilgisizdir; şair bu ilgisizliği herkesin ona yaklaşmasıyla yan yana koyar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Fersûde-pâ-yı vâdi-i ısyânsın Ekremâ

   Bâr-ı diger degilmi libâs-ı riyâ saña

   1Ey Ekrem, isyan vadisinde ayağı yıpranmış birisin;

   2riya elbisesi sana fazladan bir yük değil mi?

   Mahlas beyti muhatabı değiştirir: dört beyit sevgiliye seslenmişken burada şair kendine döner ve gazelin "saña" redifi artık kendi nefsini gösterir. Yolda yıpranan ayakla sırttaki elbise arasında kurulan tezat açıktır — yürüyemeyen birinin taşıdığı süs, üstelik sahte bir dindarlığın süsü, yükün kendisidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle