Önce Göz ve Kaş Ettin

Sevgilinin önce işveyle yakınlaşıp âşığı kardeş saymasını, sonra sırrını yayarak rakibi sırdaş edinmesini anlatan şiir; kavuşma yoksunluğunu, gamzenin yarasını ve giderek büyüyen vefasızlığı sorgular.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dilberâ evvel bana sen gözle hem kaş eyledin

   İşve vü nâz ile geldin ciğerim taş eyledin

   1Ey sevgili, önce bana göz ve kaş işareti yaptın.

   2İşve ve nazla gelip ciğerimi taş ettin.

   Göz ve kaşla verilen ilk işaret, ilişkinin başlangıç davetidir. İşveyle gelen sevgilinin ciğeri taşlaştırması, yakınlaşmanın sevinç yerine duyguyu donatan ve acıya hazırlayan etkisini gösterir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kendi lûtfunla beni kendine kardaş eyledin

   Sonra döndün sırrımı âlemlere fâş eyledin

   1Kendi lütfunla beni kendine kardeş yaptın.

   2Sonra dönüp sırrımı bütün dünyaya açtın.

   Sevgili kendi lütfuyla âşığı kardeş diye yakına almış, sonra onun sırrını dünyaya yaymıştır. Özel güvenin kamusal ifşaya dönüşmesi, vefasızlığın yalnız uzaklaşma değil mahremiyeti bozma olduğunu anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Semt-i istiğnâ senin irfânına lâyık mıdır

   Ettiğin cevr ü cefâ ihsânına lâyık mıdır

   1Kendini uzak tutma yolu senin irfanına yakışır mı?

   2Ettiğin eziyet ve cefa ihsanına yakışır mı?

   Kendini uzak tutma tavrı sevgilinin irfanıyla bağdaştırılmaz. Şair cezayı onun ihsan ve anlayış iddiasıyla ölçerek davranışın kişiliğine yakışmadığını söyler; sitem ahlaki tutarlılık talebidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ömrümün varı bu işler şânına lâyık mıdır

   Bana nisbet ol adû bedkârı sırdâş eyledin

   1Ömrümün bütün varını alan bu işler şanına yakışır mı?

   2Bana karşı o kötü işli düşmanı sırdaş yaptın.

   Ömür boyunca elde olan her şeyi tüketen işler sevgilinin şanına uygun bulunmaz. Daha ağır olan, kötü işli rakibin sırdaş yapılmasıdır; güven konumu âşıktan alınıp düşmana verilmiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Çün nasîb olmadı vuslat sen şeh-i mümtâz ile

   Kâkülün gibi perîşân etme aklım nâz ile

   1Sen seçkin şahla kavuşmak nasip olmadığından,

   2Nazınla aklımı kâkülün gibi dağıtma.

   Kavuşma nasip olmayınca akıl zaten dağılmaya açıktır. Şair sevgiliden nazıyla onu kâkül gibi daha da perişan etmemesini ister; dış güzelliğin biçimi iç zihinsel düzensizliğe benzetilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bağrımı deldin serâpâ gamze-i gammâz ile

   Hâlime rahm et iki dîdem yeter yaş eyledin

   1İftira eden bakışınla bağrımı baştan başa deldin.

   2Hâlime acı; iki gözümü yeterince yaşla doldurdun.

   İftira taşıyan gamze bağrı baştan başa deler, iki göz de yaşla dolar. Sevgiliden istenen merhamet, yaranın yeterince büyüdüğünü söyleyen ölçü çağrısıdır; acının sürdürülmemesi beklenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bî kerem oldun neden günden güne ey bîvefâ

   Hâtırımdan dûr olur mu kıldığın cevr ü cefâ

   1Ey vefasız, neden günden güne cömertlikten uzaklaştın?

   2Ettiğin eziyet ve cefa hatırımdan çıkar mı?

   Cömertliğin günden güne azalması sevgilideki değişimi süre içinde gösterir. Geçmiş cefa unutulmayacak kadar derindir; soru, hatıranın sevgili uzaklaştıkça bile silinmediğini belirtir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Sen bu Âşık Ömer’e hiç etmedin bir kez vefâ

   Eski derdimden bu derdi cümleye baş eyledin

   1Sen bu Âşık Ömer’e bir kez bile vefa göstermedin.

   2Bu yeni derdi eski derdimin hepsinden üstün yaptın.

   Mahlas beyti sevgilinin Ömer’e tek kez vefa göstermediğini kesin hükme bağlar. Yeni dert eski acıların başına geçirilir; bu ilişki, önceki bütün yakınmaları geride bırakan en ağır tecrübe olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle