Dilberâ hicrinle gözlerim nemdir

Âşık, ayrılık yüzünden ağlarken sevgilinin dudağını dertlilere ilaç sayar ve yüzündeki örtünün kalkmasını ister. Güzelliğe güvenmenin geçiciliğini hatırlatan şiir, aşkın delilik değil bir yol ve erkân olduğunu savunur; Ömer’e düşen pay yine derttir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dilberâ hicrinle gözlerim nemdir

   Hasta dil uşşâka leplerin emdir

   1Ey güzel, ayrılığınla gözlerim nemlidir;

   2hasta gönüllü âşıklara dudakların ilaçtır.

   Gözyaşı ile dudak ilacı ilk iki dizede karşı karşıya getirilir. Ayrılık bedeni nemlendirirken sevgilinin dudağı yalnız haz değil hasta âşıklar için şifa kaynağı olarak kurulur. Nemlenen göz ile ilaç sayılan dudak arasındaki karşıtlık, hastalığın da umulan şifanın da sevgili çevresinde kurulduğunu gösterir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Anınçün eylerim âhı bir yüzden

   Bûseler atâ kıl gâhi bir yüzden

   1Bu yüzden tek bir yönden ah ederim;

   2arada bir, yüzünden öpücükler bağışla.

   Ahın ‘bir yüzden’ gelmesi hem sebep hem yüz imgesine açılır. Âşık büyük bir kavuşma değil, arada bir verilecek küçük bir yakınlık ister; talebin ölçülülüğü mahrumiyeti belirginleştirir. Arada bir istenen buse, talebin küçüklüğüyle yoksunluğun büyüklüğünü açığa çıkarır; âşık sürekli kavuşmadan bile söz edemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bilmezem ki böyle nedir hicâbın

   Def’eyle vechinden zülf-i nikabın

   1Bu perdenin nedenini bilmiyorum;

   2yüzünden saç örtüsünü kaldır.

   Saç, sevgilinin yüzünde nikap gibi duran bir perdeye dönüşür. Konuşan bu gizlenmenin nedenini bilemez; isteği yüzün bütünüyle açılması ve belirsiz hicabın sona ermesidir. Saçın nikap oluşu yüzü hem görünür hem erişilmez tutar; kaldırma buyruğu, âşığın bu yarım görünüşe razı olmadığını belirtir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Mubârek dehandan gelmez cevâbın

   Seyretsin âşıklar mâhı bu yüzden

   1Kutlu ağzından cevap gelmiyor;

   2âşıklar ay gibi yüzünü seyretsin.

   Cevapsız ağız ile seyredilmek istenen ay yüzü aynı bedende birleşir. Sevgili görünür fakat konuşmaz; görsel yakınlık ile sözlü uzaklık arasındaki gerilim âşığın bekleyişini sürdürür. Konuşmayan ağız ile seyredilen ay yüzü yan yana gelince, sevgilinin sessizliği görsel yakınlığı gerçek bir karşılığa dönüştürmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Cemâl ile gurûr etme cihâne

   Nice şehzâdeler düşüp külhane

   1Güzelliğinle dünyaya karşı gururlanma;

   2nice şehzadeler düşüp külhana kaldı.

   Güzellik karşısındaki gurur, külhana düşen şehzadeler örneğiyle sınanır. Soy ve iktidar bile zamanın düşürücü hareketinden korunamaz; öğüt sevgiliyi fanilik bilincine çağırır. Külhana düşen şehzadeler, güzellik ve mevki gururunun zaman karşısında aynı kırılganlığa sahip olduğunu somutlaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bilirsin devreder âhır zamâne

   Terkeder ikbâl ü câhı bu yüzden

   1Bilirsin, zaman sonunda döner;

   2talih ile makam bu yüzden insanı terk eder.

   Dönen zaman ikbal ve makamı kalıcı olmaktan çıkarır. Şiir, sevgilinin bugünkü üstünlüğünün talihin geçici bağışı olduğunu söyler; dünyevi mevki aşkın üstünde bir güvence değildir. İkbal ile câhın terk edişi, sevgiliye bugün verilen üstünlüğün kalıcı hak değil feleğin geçici dönüşü olduğunu hatırlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Aşk değil mi bizi dîvâne kılan

   Günahkâr mı olur ehl-i aşk olan

   1Bizi divaneye çeviren aşk değil midir?

   2Aşk ehli olan kişi günahkâr mı sayılır?

   İki soru aşkın delilik ve günah sayılmasına itiraz eder. Konuşan aşkın dönüştürücü gücünü kabul eder, fakat aşk ehlinin ahlaki bakımdan suçlanmasını sorgular ve hükmü açık bırakır. Aşkı delilik ve günahla sorgulayan iki soru, dışarıdan verilen hükmü kabul etmez; âşığın dönüşümü suç sayılmadan açıkta bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bana dahleylemez sevdiğim bilen

   Gözleriz erkân-ı râhı bu yüzden

   1Sevdiğimi bilen bana müdahale etmez;

   2biz bu yolun usulünü gözetiriz.

   Dahleylemez geniş zamanı bir iktidar veya yeterlik hükmü değil gerçekleşmeyen müdahale olarak aktarılır. Sevginin bilinmesi başkasını güçsüz bırakmaz; kaynak yalnız müdahalenin yapılmadığını yol erkânına bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Der ki Âşık Ömer her halden yana

   Dehre mağrûr olma azîzim sana

   1Âşık Ömer her hâlden yana der ki:

   2‘Dünyaya karşı gururlanma, azizim; sana...’

   İkinci dizedeki sana öğesi sessizce düşürülmez; hitap ilişkisi tamamlanmadığından modern satır açık uçlu bırakılır. Öğüt dünyaya karşı gururu reddeder, fakat sonda kalan sana yüzeyi muhatap bağını kesin bir cümleye kapatmayı engeller.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Nasîb olan derd ü elemdir bana

    Felek seyrettirir câhı bu yüzden

    1Bana düşen pay dert ve elemdir;

    2talih, makamı insana bu yüzden seyrettirir.

    Dert ve elem konuşanın nasibi, makam ise feleğin kısa süre gösterdiği bir manzaradır. Son dize, ikbalin sahip olunan bir şey değil yalnızca seyrettirilen geçici bir görüntü olduğunu düşündürür. Nasipteki dert ile yalnız seyrettirilen makam karşılaşınca, kalıcı olanın ikbal değil âşığın taşıdığı elem olduğu anlaşılır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle