Dili şûrîde hayfâ yâre, yâr ağyâre mâildir

Her beyit “mâildir” yani “yönelmiştir” diye bitiyor. Gazel bir zincir kuruyor: gönül yâre, yâr başkasına, bülbül güle, gül dikene — hiçbir yöneliş karşılık bulmuyor.

1. 1

   Dili şuride hayfa yâre, yâr ağyare maildir

   Bilinmez hikmeti bülbül güle, gül hare maildir

   Günümüz Türkçesi +

   1Yazık, çılgın gönül sevgiliye, sevgili başkasına yönelmiş;

   2hikmeti bilinmez: bülbül güle, gül dikene yönelmiş.

   Beyit yorumu +

   Gazel bir yönelme zinciri kuruyor ve hiçbir halka kapanmıyor. Bülbül–gül–diken sıralaması klasik imgeyi bir kısır döngüye çeviriyor: herkes kendisini istemeyene yöneliyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
2. 2

   Olursun pür gadab ben arzıhal etdikçe sen emma

   Cefakârım, mizacın çare ne ağyare maildir

   Günümüz Türkçesi +

   1Ben derdimi anlattıkça sen öfkeyle dolarsın;

   2ey eziyetçim, ne çare — huyun başkalarına yönelmiş.

   Beyit yorumu +

   Şikâyet etmek öfke doğuruyor. Şair sevgiliyi suçlamıyor, mizacını bir veri olarak kaydediyor: eğilim değiştirilemez, dolayısıyla itiraz da anlamsız.

   ❞Alıntıyı kopyala
3. 3

   Şikâyet sanma rencü zahmi aşk eyler isem izhar

   Tabibe haste elbet derdini iş'are maildir

   Günümüz Türkçesi +

   1Aşkın acısını, yarasını açığa vurursam bunu şikâyet sanma;

   2hasta elbette derdini hekime bildirmeye yönelir.

   Beyit yorumu +

   Bir savunma: anlatmak şikâyet değil, tedavi arayışı. Sevgili hekim, şair hasta. Ama önceki beyitte hekimin “öfkeyle dolduğu” söylenmişti — yani bu hekim hastasını dinlemiyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
4. 4

   Kaçınmaz şulei didarı yâre can atar daim

   Benim mürgi dilim pervane âsa nare maildir

   Günümüz Türkçesi +

   1Sevgilinin yüzünün alevinden kaçınmaz, hep can atar;

   2benim gönül kuşum pervane gibi ateşe yönelmiştir.

   Beyit yorumu +

   Gönül bir kuş, sonra bir pervane. İki hayvan imgesi üst üste biniyor ve ikisinin de sonu ateş. Yöneliş bilinçli bir tercih değil, doğaya yazılmış bir eğilim.

   ❞Alıntıyı kopyala
5. 5

   İder tahsin nazmı dilküşasın eylesen tanzir

   Şeref tab'ı selisim böyle hoş küftare maildir

   Günümüz Türkçesi +

   1Gönül açan şiirine nazire yazsan beğenir;

   2Şeref, akıcı tabiatım böyle hoş söze yönelmiştir.

   Beyit yorumu +

   Mahlas beytinde yöneliş son kez değişiyor: sevgiliye değil, güzel söze. Gazel boyunca karşılıksız kalan bütün eğilimler burada bir karşılık buluyor — şair sözün kendisine yöneliyor ve o, geri çevirmiyor.

   ❞Alıntıyı kopyala