Dili şûrîde hayfâ yâre, yâr ağyâre mâildir

Her beyit “mâildir” yani “yönelmiştir” diye bitiyor. Gazel bir zincir kuruyor: gönül yâre, yâr başkasına, bülbül güle, gül dikene — hiçbir yöneliş karşılık bulmuyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dili şuride hayfa yâre, yâr ağyare maildir

   Bilinmez hikmeti bülbül güle, gül hare maildir

   1Yazık, çılgın gönül sevgiliye, sevgili başkasına yönelmiş;

   2hikmeti bilinmez: bülbül güle, gül dikene yönelmiş.

   Gazel bir yönelme zinciri kuruyor ve hiçbir halka kapanmıyor. Bülbül–gül–diken sıralaması klasik imgeyi bir kısır döngüye çeviriyor: herkes kendisini istemeyene yöneliyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Olursun pür gadab ben arzıhal etdikçe sen emma

   Cefakârım, mizacın çare ne ağyare maildir

   1Ben derdimi anlattıkça sen öfkeyle dolarsın;

   2ey eziyetçim, ne çare — huyun başkalarına yönelmiş.

   Şikâyet etmek öfke doğuruyor. Şair sevgiliyi suçlamıyor, mizacını bir veri olarak kaydediyor: eğilim değiştirilemez, dolayısıyla itiraz da anlamsız.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Şikâyet sanma rencü zahmi aşk eyler isem izhar

   Tabibe haste elbet derdini iş'are maildir

   1Aşkın acısını, yarasını açığa vurursam bunu şikâyet sanma;

   2hasta elbette derdini hekime bildirmeye yönelir.

   Bir savunma: anlatmak şikâyet değil, tedavi arayışı. Sevgili hekim, şair hasta. Ama önceki beyitte hekimin “öfkeyle dolduğu” söylenmişti — yani bu hekim hastasını dinlemiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kaçınmaz şulei didarı yâre can atar daim

   Benim mürgi dilim pervane âsa nare maildir

   1Sevgilinin yüzünün alevinden kaçınmaz, hep can atar;

   2benim gönül kuşum pervane gibi ateşe yönelmiştir.

   Gönül bir kuş, sonra bir pervane. İki hayvan imgesi üst üste biniyor ve ikisinin de sonu ateş. Yöneliş bilinçli bir tercih değil, doğaya yazılmış bir eğilim.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   İder tahsin nazmı dilküşasın eylesen tanzir

   Şeref tab'ı selisim böyle hoş küftare maildir

   1Gönül açan şiirine nazire yazsan beğenir;

   2Şeref, akıcı tabiatım böyle hoş söze yönelmiştir.

   Mahlas beytinde yöneliş son kez değişiyor: sevgiliye değil, güzel söze. Gazel boyunca karşılıksız kalan bütün eğilimler burada bir karşılık buluyor — şair sözün kendisine yöneliyor ve o, geri çevirmiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle