Dûn-perver iken zulm ile öldürse beni çarh

Nağme-i Seher'in müfredât bölümünden dokuz müstakil beyit. Her biri kendi başına tamamlanmış: felek karşısında dilenmeyi reddetmek, kucaklaşma dileği, yaranın ilaç yerine geçmesi, sevgiliyi kendi ateşiyle yakma korkusu. Bir bütün şiir değil, tek tek bitirilmiş parçalar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dûn-perver iken zulm ile öldürse beni çarh

   Çıkmaz yine bir harf-i temennâ dehenirnden

   1Felek alçakları besleyip beni zulümle öldürse bile,

   2yine ağzımdan bir ricâ sözü çıkmaz.

   Dizi bir istiğna beytiyle açılıyor: felek alçakları beslemekle kalmayıp şairi öldürse bile ağzından bir yakarış kelimesi çıkmayacak. “Harf-i temennâ” hem dilek sözü hem selâm işareti demektir; iki anlam da eğilmeyi gösterdiği için reddedilen şey aynı kalıyor. Kaynakta son kelime “dehenirnden” diye dizilmiş.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Âyâ edip ol gül-bedeni zîver-i âguş

   Gönlümce safâ eyleyecek bir dem olur mu

   1Acaba o gül bedeni kucağımın süsü edip

   2gönlümce safa süreceğim bir an olur mu?

   Beyit baştan sona bir soru: “âyâ” ile açılıp “olur mu” ile kapanıyor, yani arada anlatılan her şey yalnız bir ihtimalin tarifi. Sevgilinin bedeni kucağın süsü sayılıyor; kucaklamak burada sahip olmak değil, bir mücevheri takmak gibi geçici bir donanma oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Cem' edip dil sînede zevk u gamı sevdâ ile

   Hamdülillah ihtiyâc-ı derd ü dârû kalmamış

   1Gönül, sevdayla birlikte zevki de gamı da sinede toplayınca,

   2hamdolsun, ne derde ne ilaca ihtiyaç kaldı.

   Zevk ile gam aynı sinede toplanınca ikisi birbirini geçersiz kılıyor ve şair bunu şükürle karşılıyor. “Derd ü dârû” hastalık ve ilaç demek: acının kendisi ilaç yerine geçtiği için tedaviye gerek kalmıyor. Beytin mantığı derdi devâ sayan divan geleneğine bağlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Urdun dilime zahm-ı gamı cânımı da al

   Mecrûh koyup gitme beni gel kerem eyle

   1Gönlüme gam yarasını vurdun; canımı da al.

   2Beni yaralı bırakıp gitme, gel de lütfet.

   Yalvarma değil pazarlık: yarayı açan elden bu kez öldürmesi isteniyor. “Mecrûh koyup gitme” dileği ölümü bir merhamet, yarım bırakılmayı ise gerçek zulüm sayıyor. “Kerem eyle” kalıbı dilenmeyi anmıyor, sevgiliden zaten beklenen cömertliği hatırlatıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Devrî-i hicri olur hâ'il-i rüyet yoksa

   Görse yanıklıgım ol mâh dahi yana bana

   1Görmeye engel olan şey hicranın devridir, yoksa

   2o ay benim yanıklığımı görse kendisi de benim için yanardı.

   Kavuşmayı engelleyen şey sevgilinin isteği değil, hicranın kendi devri sayılıyor; kabahat böylece sevgiliden alınıp zamana yükleniyor. İkinci dize bunu bir varsayımla tamamlıyor. Dizinin kalıba oturmayan tek beyti bu; ilk mısradaki “Devrî-i” tamlaması bozuk dizilmiş.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Neş'e-i mey gibi düşnâmında lezzet bulmasa

   Ol meh-i âzâde-tavrın kim çeker âzârını

   1İnsan onun azarında şarabın verdiği neşe gibi bir tat bulmasa,

   2o başına buyruk tavırlı ayın eziyetini kim çeker?

   Azarın şaraba benzetilmesi beytin bütün hükmünü taşıyor: düşnâm bir hakaret değil bir içki, o yüzden çekilebiliyor. Soru cevabını içinde saklıyor — kimse çekmezdi. “Âzâde-tavr” başına buyruk demek; sevgilinin serbestliği hem azarın sebebi hem câzibesi oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Sünbül ü şeb-bû vü gül-terden nigâh-ı çeşmime

   Pûşiş ü bâlîn ü pisterdir o zülf ü hâl ü ruh

   1Gözümün bakışına sümbül, şebboy ve tâze gülden

   2örtü, yastık ve döşek olan şey o zülüf, o ben ve o yanaktır.

   Beyit üç bahar bitkisini, üç yatak eşyasını ve sevgilinin üç uzvunu aynı sırayla karşılıklandırıyor: sümbül–zülüf, şebboy–ben, tâze gül–yanak; örtü, yastık, döşek. Bakışın yatak takımıyla tarif edilmesi seyri bir dinlenme değil, bir yatma hâli sayıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Hastadır ammâ gönül devrâna çeşm açmaz yine

   Penbe-i dâg-ı derûn bâlîn-i istignâsıdır

   1Gönül hastadır ama dünyaya yine göz açmıyor;

   2içindeki yaranın pamuğu onun istiğna yastığıdır.

   Yaralı gönül dünyaya göz açmıyor, çünkü yarasının pamuğu ona istiğna yastığını sağlıyor. “Penbe” yara pamuğu demek: tedavi malzemesi burada uykuya yatma gerekçesine dönüşüyor. Hastalık böylece bir eksiklik değil, yüz çevirmenin imkânı olarak okunuyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Sîneme sarmaktan ey meh eylerim havf u haze

   Kim yakar şâyed temâs-ı kalb-i sûzânım seni

   1Ey ay, seni sineme sarmaktan korkar, çekinirim;

   2çünkü yanan kalbimin teması belki seni yakar.

   Dizinin son beyti kavuşmayı korkuya bağlıyor: sarılmaktan kaçınma sebebi sevgiliyi yakma ihtimali. Divan şiirinin yanan âşığı burada kendi ateşinin failliğini fark ediyor ve isteğini kendi eliyle geri çekiyor. Kaynakta “havf u haze” böyle dizili, beklenen kelime “hazer”.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle