Efendim Gîsû-yı Siyehkârında

Âşık Ömer sevgilinin kara saçı ve gül yüzü çevresinde gönlü bülbül, misafir ve Yakup gibi bekleyen bir âşık yapar. Ah taşı oynatır, zülüf çevganında can ile baş savrulur; şair canını feda ederken sultan sevgiliden insaf ister.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Efendim gîsû-yi siyehkârında

   Mânend-i andelip gül’izârında

   1Efendim, kara saçlarında,

   2gül yüzünün yanında bülbül gibi...

   Kara saç gül yanağın çevresinde gece ve bahçe görüntüsü kurar; âşık da bu gülizarın bülbülü olur. Birim sonraki misafirlik sorusuna açılır ve gönlün bu bahçedeki yerini araştırır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Mihmânın değildir ya nedir gönül

   Zülâlın değildir ya nedir gönül

   1Gönül senin misafirin değil midir?

   2Gönül senin berrak suyundan değil midir?

   İki soru gönlün sevgiliye aidiyetini misafirlik ve su imgeleriyle sınar. Zülal, sevgiliden gelen hayat verici berraklıktır; gönül kendisini bu kaynaktan ayrı düşünemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hudâ kemâl üzre vermiş kemâli

   Şöyle senden ayrı Ya’kup misâli

   1Allah ona olgunluk üstüne olgunluk vermiş;

   2gönül senden ayrı kalınca Yakup gibidir.

   Sevgilinin kemali ilahî bağış olarak sunulur. Ayrı gönül ise Yusuf’u bekleyen Yakup’a dönüşür; güzellik övgüsü bir anda sabır, özlem ve gözyaşı hikâyesine bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gönlümden gider mi hüsnün hayâli

   Giryânın değildir ya nedir gönül

   1Güzelliğinin hayali gönlümden gider mi?

   2Gönül senin için ağlayan değil midir?

   İlk soru cevabını “gitmez” olarak içinde taşır. Giryanlık, hayalin kalıcılığının bedelidir; sevgili yokken bile güzellik zihinde durur ve gözyaşını sürdürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ne bilir esrâr-ı Mevlâ’yı câhil

   Cemâlin gördükçe mest-i lâya’kil

   1Cahil Mevla’nın sırlarını ne bilir?

   2Yüzünü gördükçe aklını yitiren bir sarhoştur.

   İlahî sır bilgisi cahilden esirgenir, fakat sevgilinin yüzü de aklı ortadan kaldıran bir sarhoşluk yaratır. Bilmemek ile akılsız kalmak farklı nedenlerle aynı sınıra yaklaşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Mehabbetle olur rızâyı tahsil

   Hayrânın değildir ya nedir gönül

   1Rıza sevgiyle kazanılır;

   2gönül senin hayranın değil midir?

   Rıza zorla değil muhabbetle elde edilir. Hayran kelimesi hem hayranlık hem şaşkınlık taşır; gönlün teslimiyeti önceki akıl kaybını sevgi temelinde yeniden anlamlandırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Âh etsem âhımdan yerde taş oynar

   Çevgân-ı zülfünde cân ü baş oynar

   1Ah etsem ahımdan yerdeki taş oynar;

   2saçının çevganında can ve baş top gibi oynar.

   Ahın gücü taşı bile hareket ettirir; zülüf ise çevgan sopasına dönüşür. Can ile baş onun önündeki top gibi savrulur ve aşk sahnesi tehlikeli bir oyuna çevrilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Akar gözlerimden kanlı yaş oynar

   Galtânın değildir ya nedir gönül

   1Gözlerimden kanlı yaş akıp oynar;

   2gönül senin önünde yuvarlanan değil midir?

   Kanlı yaşın hareketi önceki çevgan oyununu sürdürür. “Galtan” yerde yuvarlanmayı anlatır; yalnız can ve baş değil gönül de sevgilinin alanında denetimsizce döner.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ben Ömer kulunum fedâdır canım

   Sen de insâf eyle benim sultânım

   1Ben kulun Ömer’im, canım fedadır;

   2sultanım, sen de bana insaf et.

   Mahlas beyti kulluk ve can fedasını açıklar, ardından hükmeden sevgiliden adalet ister. Teslimiyet sınırsız görünse de insaf talebi ilişkinin ahlaki ölçüsünü korur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Serv-i hirâmânım şâh-ı hûbânım

    Kurbânın değildir ya nedir gönül

    1Ey salınan servim, güzeller şahım;

    2gönül senin kurbanın değil midir?

    Serv-i hırâmân yürüyüş güzelliğini, şah-ı huban üstün mevkiyi anlatır. Son soru gönlün baştan beri misafir değil aslında kurban olduğunu kesinleştirir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle