Ey cemâlin âfetâb-ı matla-ı subh-i ezel

Sevgilinin yüzünü ezelin şafağı ve okunacak kitap sayan altı beyit, görülen yüzü kıbleye; taklit ibadeti ise ondan uzak kalan biçimsel davranışa karşı koyar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey cemâlin âfetâb-ı matla-ı subh-i ezel

   Mushaf-ı hüsnün beyânıdır kitâb-ı Lemyezel

   1Ey yüzün ezel sabahının doğuş yerindeki güneş,

   2güzelliğinin mushafı ölümsüz kitabın açıklamasıdır.

   Ezel ve kitap aynı beyitte yüz imgesiyle birleşir: yüz hem güneş hem okunacak mushaf sayılır. Harf ve suret merkezli okuma metindeki imgelerden doğar; kesin mezhep üyeliği hükmüne çevrilmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Âşiyân-ı arşa zülfün şehper-i rûhülkudüs

   Gülşen-i firdevse lâ’lin çeşme-i şîr ü asel

   1Saçın arşın yuvasına Rûhulkudüs'ün kanadı,

   2dudağın firdevs bahçesine süt ve bal çeşmesidir.

   Sevgilinin iki uzvu iki cennet unsuruna bağlanıyor. Süt ve bal ırmakları Kur'an'daki cennet tasviridir; beyit onları yüze taşıyarak cenneti buraya indiriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sûret-i Hak’dır cemâlin kim ki ikrâr eylemez

   Dünye vü ukbâda ol a’madürür belhüm edal

   1Yüzün Hakk'ın suretidir; bunu kabul etmeyen

   2dünyada da ahirette de kördür, hatta daha da sapkındır.

   Gazelin en iddialı beyti ve bir ayete dayanıyor: “belhüm edall” — hayvanlardan da şaşkın. Görmemek burada bir eksiklik değil, bir suç sayılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Anber efşan sünbülün devrinde ey îsâ nefes

   Devr-i Mehdî’dir kamu bir oldu edyân ü milel

   1Ey İsa nefesli, amber saçan sümbül saçının devrinde

   2Mehdî devridir; bütün dinler ve milletler bir oldu.

   Beyit zamanı bir devir olarak anlatır ve dinler ile milletlerin birleştiğini söyler. Bu tarihsel evrensellik iddiası şiirin kendi söylemidir; güncel inanç grupları hakkında normatif hüküm olarak taşınmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Yüzünü gördü anınçün Kâ’be’den döndü gönül

   Kim değildir mu’teber taklîd ile olan amel

   1Yüzünü gördüğü için gönül Kâbe'den döndü;

   2çünkü taklitle yapılan ibadet geçerli değildir.

   Beyit Kâbe'yi reddetmiyor, gereksiz kılıyor: asıl olan görülmüşse yönelmenin anlamı kalmaz. İkinci dize gerekçeyi fıkıh diliyle veriyor — taklit ile yapılan amel makbul sayılmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ey Sürîrî Fazl-ı Rabbülâlemîn’in rahmeti

   Kâinatı sûret-i Rahmân’e kılmıştır bedel

   1Ey Sürûrî, âlemlerin Rabbinin lütfunun rahmeti

   2kâinatı Rahmân'ın suretine çevirmiştir.

   Mahlasta lütuf ve rahmet bütün kâinatı Rahmân'ın suretine çevirecek ölçüde genişletilir. ‘Fazl’ sözü lütuf anlamıyla korunur; ayrıca tanık olmadan belirli bir tarihsel kişiye gizli gönderme diye kesinleştirilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle