Ol menem kim yüz tutub âyîne-i insâna men

Baştan sona birinci tekil şahısla yazılmış yedi beyit. Her beyit “men” ile biter ve her seferinde konuşan kişi başka bir şeye dönüşür: secde eden, sır çözen, Hızır olan, meydana giren.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ol menem kim yüz tutub âyîne-i insâna men

   Fazl-ı Rahman’dan eriştim sûret-i Rahmân’a men

   1O benim ki insan aynasına yüz tuttum;

   2Rahmân'ın lütfuyla Rahmân'ın suretine eriştim.

   İnsan bir aynaya çevrilir ve ona yönelen konuşan aradığı sureti bu aynada bulduğunu söyler. İnsan, bilgi ve görünüş ilişkisi doğrudan beyitten okunur; yorum bunu dışarıdan mezhep doktriniyle tamamlamaz.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Secde idüb rûh-i kudsî tek önünde âdemin

   Okuram esmâ-i hüsnâ uymazam şeytâna men

   1Kutsal ruh gibi Âdem'in önünde secde edip

   2Esmâ-i Hüsnâ'yı okurum, şeytana uymam.

   Meleklerin Âdem'e secdesi kıssası doğrudan uygulanıyor: şair de insana secde ediyor. Reddedilen taraf ise secde etmeyen İblis — beyit tarafını açıkça seçiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Genc-i Tâhâ’nın tılısmı keşf edelden dest-i gayb

   Âlem-i ta’lîm-i ilm-i Alle-mel-Kur’an’a men

   1Gayb eli Tâhâ hazinesinin tılsımını çözdüğünden beri

   2“Allemel-Kur'an” ilminin öğretim âlemindeyim.

   Tâhâ suresi ve “Allemel-Kur'an” ayeti anılıyor: Kur'an'ın öğretildiği bildirilen ayet. Bilgi burada okumakla değil, tılsımın çözülmesiyle geliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sâki-i bâkî bana bir bâde nûş ettirdi kim

   Hızr-ı vakt oldum eriştim çeşme-i hayvâna men

   1Ebedî sâki bana öyle bir şarap içirdi ki

   2zamanın Hızır'ı oldum, hayat çeşmesine eriştim.

   Şarap burada içki değil bilgi. Âb-ı hayat efsanesi devreye giriyor: içen ölümsüz olur. Şair kendini Hızır ilan ederek dönüşümün en uç noktasına geliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Zülfünün küfrünü her İsâ nefeslu dilberin

   Nûr-i îman bilmeyince gelmedim îmâna men

   1Her İsa nefesli dilberin saçının küfrünü

   2iman nuru diye bilmeyince imana gelmedim.

   Saçın karanlığı klasik şiirde “küfr”, yüzün aydınlığı “iman” sayılır. Beyit bu kalıbı tersine çeviriyor: küfrü iman diye görmeden iman edilmiyor — yani karşıtların birliği kabul edilmeden inanç tamamlanmıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şol kamer devrinde bağlar anberin çevgân içün

   Başımı top eyledim girdim bu gün meydâna men

   1Şu ay devrinde amber saçını çevgân için bağlar;

   2başımı top ettim, bugün meydana girdim.

   Çevgân, atlı olarak topa vurulan bir oyun. Sevgilinin saçı sopa, âşığın başı top oluyor. Meydana girmek, oyuna razı olmak — teslimiyet bir spor sahnesiyle anlatılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ey Sürûrî âlem-ül-kaybın cemâlin görmüşem

   Can gözüyle bakmışam tâ sûret-i insâna men

   1Ey Sürûrî, gayb âleminin cemalini görmüşüm;

   2can gözüyle ta insan suretine bakmışım.

   Mahlas beyti ilk beyte dönüyor ama bir eklemeyle: bakılan yer aynı, bakan göz değişmiş. “Can gözü” ile bakmak, gazelin başındaki aynanın nasıl okunacağını söylüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle