Ezel bahar olmayınca

Beş dörtlük boyunca aynı mantık yürüyor: bir şeyin kıymeti ancak yokluğuyla anlaşılır. Şiir bahar ve gülle başlayıp ölüm ve ayrılıkla bitiyor — ve son dörtlükte kıymeti bilinecek olan dostluk.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ezel bahar olmayınca

   Kırmızı gül bitmezimiş

   Kırmızı gül bitmeyince

   Sefil bülbül ötmezimiş

   1Önce bahar olmayınca

   2kırmızı gül bitmezmiş;

   3kırmızı gül bitmeyince

   4sefil bülbül ötmezmiş.

   Bahar, gül ve bülbül zincirleme şartlarla birbirine bağlanır. ‘-mez imiş’ eki bilgiyi sonradan öğrenilmiş gibi aktarır; bunun mutlaka şairin kişisel yaşantısından edinildiği varsayılmaz.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Dost bülbüller gelir ötmeye

   Güle sarılıp yatmaya

   Bağıban gülü satmaya

   Gül kadrini bilmezimiş

   1Dost bülbüller ötmeye gelir,

   2güle sarılıp yatmaya;

   3bahçıvan gülü satmaya —

   4gülün kıymetini bilmezmiş.

   Üç fiil, üç ayrı ilişki: ötmek, sarılmak, satmak. İlk ikisi sevgiye, üçüncüsü ticarete ait. Bahçıvanın gülü satması onu üreten kişinin bile kıymetini bilmediğini söylüyor — sahip olmak, bilmek anlamına gelmiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gel ey bağban satma gülü

   Haramdır parası pulu

   Ağlatma sefil bülbülü

   Gözyaşını silmez imiş

   1Gel ey bahçıvan, satma gülü;

   2parası pulu haramdır.

   3Sefil bülbülü ağlatma;

   4gözyaşını silmezmiş.

   Bahçıvana gülü satmaması söylenir; para haram diye nitelenir ve bülbülü ağlatmaması istenir. Son dize gözyaşını silecek özneyi belirtmez. Modern ve yorum bu boşluğu ‘kimse’ gibi evrensel bir özneyle doldurmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yılda bir gün ziyan olur

   Dost yoluna talan olur

   Bazı insan hayvan olur

   Hayvan adem olmazimiş

   1Yılda bir gün ziyan olur,

   2dost yoluna talan olur;

   3bazı insan hayvan olur —

   4hayvan adam olmazmış.

   Dörtlük insanın ‘hayvan’ olabileceğini, fakat ‘hayvanın adam olmayacağını’ söyleyen sert ve insanlıktan çıkarıcı tarihsel bir ahlak hükmü kurar. Katalog bu hiyerarşik dili şiirin dönemsel sesi olarak aktarır; bugünün insan değeri ölçüsü diye onaylamaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Şah Hatayı'm ölmeyince

   Tenim turap olmayınca

   Dost dosttan ayrılmayınca

   Dost kadrini bilmezimiş

   1Şah Hatayî'yim; ölmeyince,

   2tenim toprak olmayınca,

   3dost dosttan ayrılmayınca

   4dostun kıymetini bilmezmiş.

   Mahlas dörtlüğü ilk dörtlükteki zincirleme şartı tekrarlıyor ama halkaları değiştiriyor: bahar ve gül yerine ölüm ve ayrılık. Kıymet bilmenin şartı artık bir mevsim değil, bir kayıp. Şiir en başta kurduğu kalıbı en sonda kendi üzerine uyguluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle