Görmedik Ol Nigeh-i Vahşîde Taraf-ı Ülfet

Yaban bakışlı sevgilide yakınlığa yöneliş bulamayan gazel; soğuk rakip, pazarda değersizleşen âşık, şarap ve kadeh imgelerini ülfet kelimesinin çevresinde birleştirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Görmedik ol nigeh-i vahşîde taraf-ı ülfet

   Açmadı râz-ı dehânı bize harf-i ülfet

   1O yaban bakışta yakınlığa yöneliş görmedik;

   2yakınlık sözü, ağzın sırrını bize açmadı.

   Gazel bir olumsuzlamayla açılır ve bakışı ‘vahşî’, yani ehlileşmemiş sayar. İkinci dize aynı yokluğu ağız tarafından tekrarlar: ülfet sözcüğü söylense bile ağzın sırrını açmaz. Görme ile konuşma, iki ayrı yoldan aynı kapalılığa çıkar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Serd-i evzâ‘-ı rakîbe olup ol büt me’lûf

   Beni efsürde dimâğ itdi o berf-i ülfet

   1O put gibi güzel, rakibin soğuk tavırlarına alışınca

   2yakınlığın karı zihnimi dondurdu.

   Rakibin soğuk tavırlarına alışmak, sevgiliyi de o soğuğa taşır. Beyit ‘serd’ ile başlayıp ‘berf’e, yani kara varır: yakınlık burada ısıtan değil donduran bir maddedir. Donan yer de yürek değil ‘dimâğ’; ilgisizlik önce düşünmeyi durdurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nakd-i cân virse ider bir pula ‘uşşâkı fürûht

   İtme her şâhid-i bâzâra da sarf-ı ülfet

   1Âşıklar can sermayesini verse bile onları bir pula satar;

   2sen de her pazar güzeline yakınlığını harcama.

   Beyit baştan sona alışveriş diliyle kurulur: can bir nakit, âşık bir mal, karşılığı bir puldur. Bu değersizleşmeye verilen öğüt de aynı dildendir — ülfet ‘sarf’ edilecek bir para gibi düşünülür ve her pazar güzeline harcanmaması istenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   İtdi la‘l-i leb-i cânân-ile ülfet sahbâ

   Eyleyüp sâgar-ı pür-bâdeyi zarf-ı ülfet

   1Şarap, sevgilinin yakut dudağıyla yakınlık kurdu;

   2dolu kadehi yakınlığın kabı yaptı.

   Âşığın kuramadığı yakınlığı şarap kurar; dudakla buluşan o olur. Kadeh de bu ilişkinin ‘zarf’ı, yani kabı sayılır. Beyit kıskançlığı doğrudan söylemez, yerini bir eşyaya bırakır: yakınlık mümkündür, ama başkasına — hatta bir içkiye — nasip olmuştur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ol perî Râsim ile eylemedi ünsiyyet

   Görmedik ol nigeh-i vahşîde taraf-ı ülfet

   1O peri Râsim'le dostluk kurmadı;

   2o yaban bakışta yakınlığa yöneliş görmedik.

   Makta ilk dizeyi aynen geri getirir; gazel kendi başlangıcına kapanır ve arada söylenenlerin hiçbir şeyi değiştirmediğini biçimiyle gösterir. ‘Ünsiyyet’ sözcüğü ülfetin eş anlamlısı olarak son kez denenir, o da olumsuzla karşılanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle