Gül bittiği yeri bilirim dersin

Şiir benlik iddiasını çürüterek açılıyor, sonra Kırklar cemini bir koku ve şarap sahnesi hâlinde anlatıyor. Her dörtlük "düştü" redifiyle kapanır: bilgi de gül de üzüm de sahibinin elinden düşerek yerini bulur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gül bittiği yeri bilirim dersin

   Bilir misin benlik şeytana düştü

   Cevahir madinin bulurum dersin

   Cevahir bulanlar ummana düştü

   1"Gülün bittiği yeri bilirim" dersin;

   2bilir misin, benlik şeytana düştü.

   3"Cevher madenini bulurum" dersin;

   4cevher bulanlar ummana düştü.

   İki iddia, iki çürütme: dizeler ikişerli çalışıyor ve "dersin" redifi muhatabı konuşturup hemen susturuyor. Benliğin şeytana pay edilmesi bilmek fiilini şüpheli kılıyor; ikinci çiftte de cevheri bulan ödül almıyor, ummana düşüyor. Arayışın sonu kazanç değil kayboluş olarak konuyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ben Aliyi gördüm mahbup çağında

   Selmanm çiğninde yolun sağında

   Cennetten içeri firdevs bağında

   Bülbül figan eyler gülşana düştü

   1Ben Ali'yi gençlik çağında gördüm,

   2Selman'ın omzunda, yolun sağında;

   3cennetin içinde, firdevs bağında.

   4Bülbül feryat eder, gül bahçesine düştü.

   Dörtlük görgü tanıklığı diliyle kuruluyor: "gördüm" diyen kişi mekânı üç kez daraltarak tarif ediyor — yolun sağı, cennetin içi, firdevs bağı. "Çiğin" omuz demektir ve Bektaşî anlatısında Selman'ın omzu Ali'yi taşıyan yerdir; tanıklık böylece menkıbenin içine yerleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Selmanın çiğninde bir oğlan geldi

   Destur Şahım dedi elini aldı

   Muhammed terini gül ile sildi

   Ol zaman kokusu insana düştü

   1Selman'ın omzunda bir oğlan geldi,

   2"Destur Şahım" deyip elini aldı.

   3Muhammed'in terini gülle sildi;

   4o zaman kokusu insana düştü.

   Gülün Peygamber terinden doğduğu yolundaki halk inancı burada bir sahneye çevriliyor. Ter silmek gibi gündelik bir hareket, kokunun insana geçmesiyle kalıcı bir mirasa dönüşüyor. "Destur" izin istemektir; tarikat edebinde eşik geçilmeden söylenir ve dizeye o adabı taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Muhammedi gören canlar ağladı

   Sel sel oldu çeşmim yaşı çağladı

   Cebrail Habibin belin bağladı

   Kırkların ceminde erkâna düştü

   1Muhammed'i gören canlar ağladı,

   2gözümün yaşı sel sel olup çağladı.

   3Cebrail, Habib'in belini bağladı;

   4Kırkların ceminde erkâna düştü.

   Ağlama üç kademede büyüyor: canlar ağlar, göz yaşı sel olur, ses çağlamaya döner. Bel bağlamak Bektaşî erkânında kemerbest edilmek, yani yola resmen alınmaktır; bunu Cebrail'in yapması Peygamber'i de aynı erkânın içine yerleştirir ve cemi göğe bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kırklar geldi her çiçekten derdiler

   Koklayuben yüzlerine sürdüler

   Her destesin bir güzele verdiler

   Gül Muhammed nerkis Selmana düştü

   1Kırklar geldi, her çiçekten derdiler;

   2koklayıp yüzlerine sürdüler.

   3Her demeti bir güzele verdiler;

   4gül Muhammed'e, nergis Selman'a düştü.

   Çiçek dağıtımı bir pay etme töreni gibi kuruluyor ve "düştü" redifi burada kur'a anlamına yaklaşıyor: kimseye seçtirilmiyor, herkesin nasibi düşüyor. Gülün Muhammed'e, nergisin Selman'a çıkması da çiçeklerin sırasını doğrudan velayet sırasına çeviriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Cennetin kapusun Kırklar açtılar

   Tohumunu yeryüzüne saçtılar

   Bir üzümü engûr edüp içtiler

   Size mescit bize meyhane düştü

   1Cennetin kapısını Kırklar açtılar,

   2tohumunu yeryüzüne saçtılar.

   3Bir üzümü şıra edip içtiler;

   4size mescit, bize meyhane düştü.

   Kırklar ceminin bilinen sahnesi: tek bir üzüm tanesinin ezilip kırk kişiyi mest etmesi. "Engûr" Farsça üzüm demek, burada ezilmiş suyu kastediliyor. Son dize nefesin en keskin yeri; mescit ile meyhaneyi karşı karşıya koyuyor ama tercihi iddia gibi değil, düşen bir pay gibi söylüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Kul Himmet üstadım dilek diledi

   Seyyah olub şu âlemi eledi

   Arafat dağında bir koç meledi

   İsmail önünce kurbana düştü

   1Kul Himmet üstadım dilek diledi,

   2seyyah olup şu âlemi eledi.

   3Arafat dağında bir koç meledi;

   4İsmail'in önüne kurban olarak düştü.

   Mahlas dörtlüğü şiiri kurban kıssasına bağlıyor; "eledi" ile "meledi" arasındaki ses benzerliği arayışı da bir eleme işi saydırıyor. Redif son kez anlam değiştirip kurbana düşmeye varıyor, böylece şiir boyunca sayılan bütün düşüşler gönüllü bir fedayla tamamlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle