Tanrı hatadan korusun; o yabancıyla kim konuşur

Şair, saki gözlü ve hileli bakışlı sevgilinin yabancılarla konuşmasına kıskançlıkla karşı çıkar. Öfkelendiğinde kan döken, güldüğünde âşıkların aklını bölen güzel hem hükümdar hem iki yüzlü bir eziyet hançeridir. Dostlardan incitmemesini isteyen Ömer, rakip üzerinden sevgiliye ulaşmanın tehlikesini ve sultana yakınlığın yakıcı bedelini anlatır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hak hatâdan saklasın ol yâd ile kim söyleşür

   Çeşmi sâkî gamzesi mekkâr ile kim söyleşür

   1Tanrı hatadan korusun; o yabancıyla kim konuşur?

   2Gözü saki, yan bakışı hilekâr olanla kim konuşabilir?

   İlk soru, sevgilinin bir yabancıyla konuşmasını neredeyse ilahi koruma gerektiren bir hata sayar. Saki göz ile hilekâr yan bakış, sohbet edilecek kişiyi değil karşısındakini sarhoş edip aldatan tehlikeli güzeli tarif eder.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hışma gelse her nigâhı niçe yüz bin kan eder

   Kim ne haddi zâlim ü hünkâr ile kim söyleşür

   1Öfkelense her bakışı yüz binlerce kişiyi kan içinde bırakır.

   2Kimin ne haddine; zalim bir hükümdarla kim konuşabilir?

   Sevgilinin tek bakışı öfkeyle birleşince sayısız kan dökebilecek bir hükme dönüşür. Âşığın ‘kimin ne haddine’ sorusu, zalim hükümdarla konuşmayı eşitler arası ilişki değil can pahasına girilen bir saray huzuru gibi gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Her kaçan kılsa tekellüm yâr başlar gülmeğe

   Bir belâ dahi budur uşşâkın aklın bölmeğe

   1Sevgili ne zaman söz söylese gülmeye başlar.

   2Bu da âşıkların aklını dağıtan başka bir beladır.

   Sevgilinin konuşurken gülmesi, tatlı bir yakınlık gibi görünse de âşıkların aklını bölen yeni bir beladır. Şeker dudak ve tatlı iş sıfatları, bu zihinsel yıkımı acı değil çekici bir lezzet kılığında sunar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Şâd merkolmaz isen de nesne kalmaz ölmeğe

   Ol şeker leb yâr-ı şîrinkâr ile kim söyleşür

   1Gönlün hoş tutulmazsa ölmek için geride hiçbir şey kalmaz.

   2O şeker dudaklı, tatlı işler yapan sevgiliyle kim konuşabilir?

   Neşeye erişemeyen âşık için yaşamın geriye kalan tek eylemi ölüm olur. Bu keskin son sınır, sevgilinin tatlı sözünü sıradan bir sohbetten çıkarıp akıl ile hayat üzerinde belirleyici bir güce yükseltir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Söyleniz dostlar cenânım hâtırım incitmesin

   Merdüm-i çeşmimdir aklım gibi kayup gitmesin

   1Dostlar, canım sevgilime söyleyin de gönlümü incitmesin.

   2Göz bebeğimdir; aklım gibi kaybolup gitmesin.

   Dostların aracı kılınması, sevgiliyle doğrudan konuşmanın güçlüğünü gösterir. Göz bebeği sayılan güzelin akıl gibi kaybolması, âşığın hem en değerli varlığını hem de kendini yönetme yetisini aynı anda yitirme korkusudur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ehl-i diller yâr ile dost olduğum ta’n etmesin

   Yâra yol bulmak kolay ağyâr ile kim söyleşür

   1Gönül ehli, sevgiliyle dost olduğum için beni ayıplamasın.

   2Sevgiliye yol bulmak kolay olsa rakiple kim konuşur?

   Gönül ehlinin ayıplamasına karşı verilen cevap, rakiple konuşmanın isteğe değil zorunluluğa dayandığını açıklar. Sevgiliye doğrudan yol açık olsaydı âşık, kıskandığı yabancıyı aracı edinmek zorunda kalmayacaktı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Câna peygânın ne işler geçti ey kaşı keman

   Tîr-i gamzen bir yanan dökmektedir kanım heman

   1Ey keman kaşlı, ok ucun canıma neler yaptı.

   2Yan bakışının oku durmadan kanımı döküyor.

   Kaşa keman, kirpiğe ok ucu denmesi yüzü kurulmuş bir savaş aracına çevirir. Yan bakış oku sürekli kan dökerken sevgilinin güzelliği uzaktan seyredilen bir biçim değil canın içinde süren yara hâline gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Dâimâ yol beklemektir kârı hiç vermez aman

   İki yüzlü hançer-i âzâr ile kim söyleşür

   1İşi hep yol gözleyip pusu kurmaktır, bana hiç aman vermez.

   2İki yüzlü eziyet hançeriyle kim konuşabilir?

   Eziyet hançerinin yol beklemesi, saldırının rastlantı değil sürekli kurulan bir pusu olduğunu düşündürür. Hançerin iki yüzlü oluşu hem keskin iki ağzı hem sevgilinin değişken davranışını aynı imge içinde toplar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Her kaçan Âşık Ömer yanında bir cânân olur

   Gül gibi tâli’ güler hem açılur handân olur

   1Âşık Ömer’in yanında ne zaman bir sevgili bulunsa,

   2Talihi gül gibi güler, kendisi de neşeyle açılır.

   Sevgilinin Ömer’in yanında bulunduğu an talih gül gibi açılır; yakınlık âşığın yüzüne de neşe verir. Fakat bu kısa mutluluk, ardından gelen hükümdar benzetmesiyle güvenli bir beraberlik olmaktan çıkar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Bu meseldir kurb-i sultân âteş-i sûzân olur

    Bî tevekkuf tâ bekey hünkâr ile kim söyleşür

    1Atasözüdür: Sultana yakınlık yakıcı ateştir.

    2Durmadan ve daha ne zamana dek hükümdarla konuşulabilir?

    Sultana yakınlığın yakıcı ateş sayılması, şiirin bütünündeki çekim ve korkuyu özlü bir sözde toplar. Ömer hem hükümdar sevgiliyle konuşmayı arzular hem de bu huzurda kesintisiz kalmanın insanı yakacağını bilir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle