Hatırımdan çıkar mı?

Bir seher manzarasında uzanmış güzelin portresi; şair onu hem güneş hem ay sayar. Gerçek güneş doğunca güzel kalkıp gider, geriye beyaz bir gömlek ve bir soru kalır. Altı dizelik bentleri ikişer dizelik bağlama beyitleri birbirine ekliyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Behiştî çehreli bir mihr-i zîbâ

   Tahayyürle temâşâ eyliyordu

   Hurûş-ı gam-fezâ-yı cûybârı

   Bedîât-ı safâ-yı nev-bahârı

   Yapılmış mâhdan bir gonca gûya

   Seherden cân temennâ eyliyordu

   1Cennet yüzlü, güzel bir güneş

   2şaşkınlıkla seyrediyordu:

   3derenin gam artıran çağıltısını,

   4ilkbaharın safa veren güzelliklerini.

   5Sanki aydan yapılmış bir gonca,

   6seherden can diliyordu.

   Bent cümlesini iki kez kuruyor, ikisinde de yüklemi öne alıp nesneyi sonraya bırakıyor: okur önce bakışı, sonra bakılanı görüyor. Sevgili aynı bentte hem mihr hem mâh; güneş sayılan yüz seherden can dileyince benzetme tersine dönüyor.

   Bütün bend yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Seher gûyâ teressüm eylemişti

   Şafak sanki tecessüm eylemişti.

   1Seher sanki resme dönüşmüştü,

   2şafak sanki cisim bulmuştu.

   İlk bağlama beyti. İki dize aynı yapıyı iki kez kuruyor ve kafiye tek harfle ayrılıyor: teressüm resim olmak, tecessüm cisim olmak. Resimden gövdeye geçen bu bir harflik yol Cenab'ın Tâmât boyunca tekrarladığı hamledir; “Yatıyor!”da da kudret tecessüm etmişti.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Uzanmıştı tabîat-perverâne

   Firâş-ı nâzenîni bir çemendi

   Yed-i nâzik-teri bâlin-i nâzı

   Dagılmış gîsûvân-ı mevce-sâzı

   Tebessüm ârız olmuştu dehâna

   Şafaktan bir yapılmış yâsemendi

   1Tabiatı sever gibi uzanmıştı;

   2nazlı yatağı bir çimenlikti.

   3En nazik eli nazının yastığı,

   4dalga dalga saçları dağılmış.

   5Ağzına bir gülümseme gelmişti;

   6şafaktan yapılmış bir yasemindi.

   Duruş “Yatıyor!”unkiyle aynı: uzanmış beden, yastık, dağılmış saç, dudakta gülümseme. Fark yerde: yatak odası çimenliğe çıkmış, yastığın yerini kendi eli almış. Son dize bedeni bir malzemeye bağlıyor — şafaktan yapılma bir yasemin.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Terâküm eylemişti nûr-ı mehtâb

   Tecessüm eylemişti sûr-ı mehtâb

   1Ay ışığının nuru birikmişti,

   2ay ışığının şenliği cisim bulmuştu.

   İkinci bağlama beyti öncekinin kalıbını sürdürüyor, iki dizeyi de aynı kelimeyle bitiriyor: mehtâb. Değişen tek şey nûr ile sûr arasındaki bir harf; ışık şenliğe dönüşüyor. Beyit kendisi de bir terâküm örneği, aynı yapı birikerek anlam üretiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Tecessüm eylemiş hüsn ü tarâvet

   Televvün eylemiş envâr derdi

   Çemen rûh-ı safâ-âlûd u dilber

   Hevâ sâmân fezâ vü rûh-perver

   Vürûd-ı nehre ikbâl ü saâdet

   Güzâr-ı cûya da idbâr derdi

   1Cisim bulmuş güzellik ve tazelik,

   2renkten renge girmiş nurlar derdi;

   3çimen: safaya bulanmış bir ruh, bir dilber;

   4hava: düzen, feza: ruh besleyici;

   5nehrin gelişi: ikbal ve saadet,

   6derenin geçip gitmesi de idbar derdi.

   Bendi ayakta tutan fiil iki kez geçen “derdi”: sevgili baktığı her şeye ad koyuyor, bent bir adlandırma listesine dönüşüyor. Son iki dize suyun iki yönünü talihin iki yüzüne bağlıyor: gelen su ikbal, giden su idbar. Kaynakta ikinci dizede karşılıksız bir dipnot işareti var.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Teessürle bakardı âsmâna

   Tenezzülle bakar mıydı cihâna

   1Göğe üzüntüyle bakardı;

   2dünyaya tenezzülle bakar mıydı hiç?

   Üçüncü bağlama beyti tasvirden tavra geçiyor. İki dize bakmak fiilini iki yöne çeviriyor: yukarı üzüntüyle, aşağı hiç. Cümle soru biçiminde ama cevabı içinde; sevgili dünyaya ait sayılmıyor. Bu ayrım bir sonraki bentteki çekilip gidişi önceden haber veriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Edince arz-ı tal 'at mihr-i tâbân

   Meh-i handâna döndü ârızeyni

   Kıyâm etti safâ-bahşâne dilber

   Çekildi gitti mihr-i nâz-perver

   Şaşırdı bu cemâlullahına cân

   Beyaz bir pîrehendi zîb ü zeyni

   1Parlayan güneş yüzünü gösterince

   2iki yanağı gülen aya döndü.

   3Dilber safa saçarak ayağa kalktı,

   4o naz besleyen güneş çekilip gitti.

   5Can, bu Allah güzelliğine şaşırdı;

   6süsü püsü beyaz bir gömlekti.

   Şiirin dönüm noktası, üstelik bir kelime oyunuyla: gökteki güneş de sevgili de “mihr”. Biri doğunca öteki kalkıp gidiyor; aynı gökte iki güneş durmuyor. Terkip yığınının ardından son dize dümdüz Türkçe konuşup bütün süsü beyaz bir gömleğe indiriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Çıkar mı hâtırımdan yâ bu dilber

   Bu mâh-ı mübtesim, mihr-i safâ-ver

   1Bu dilber hatırımdan çıkar mı hiç,

   2bu gülümseyen ay, bu safa veren güneş?

   Şiirin adı bu kapanış beytinden geliyor ve otuz iki dize boyunca susan birinci tekil ilk kez burada konuşuyor. Son dize metnin iki büyük benzetmesini yan yana koyup veda envanteri gibi sayıyor: ay ve güneş. Soru cevapsız bırakılıyor, çünkü cevap şiirin kendisi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle