Târîh 82

Emine Kadın'ın genç yaşta ölümünü altı beyitte anlatan tarih, gül beden ve tatlı dilli papağan imgeleriyle kaybı görünür kılar; anne babaya uzun ömür ve ölen kişinin ruhuna cennet bahçesi diler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hayf kim ol gül-beden tûtî-veşi

   Eyleyüp pejmürde dehr itdi tebeh

   1Ne yazık ki o gül bedenli, papağan gibi tatlı dilli kişi;

   2dünya onu soldurup yok etti.

   Açılış “hayf” ünlemiyle başlıyor ve ölen kişiyi iki benzetmeyle tanıtıyor: gül beden ile papağan gibi tatlı dil. Biri görüntüye, öteki sese ait. İkinci dize faili söylüyor ve fail yine dünya: solduran ve yok eden o. Gül ile solma aynı beyitte karşı karşıya geliyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kıldı âzürde o nev-res goncayı

   Koydı hâke geldi ahbâba veleh

   1O yeni yetişmiş goncayı incitip

   2toprağa koydu; dostlar şaşkınlığa düştü.

   İkinci beyit yaşı bir bitki evresiyle veriyor: “nev-res gonca”, henüz açmamış yeni sürgün. Yapılan işin adı incitmek; toprağa koymak bunun ardından geliyor. Son sözcük ise dostlara ait: şaşkınlık. Ölüm önce sessiz bir hareket, sonra bir donakalma olarak anlatılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Oldı ol şîrîn-zebân hayfâ nihân

   Dîdelerden şimdi çün nûr-ı nigeh

   1Ne yazık ki o tatlı dilli kişi artık gizlendi,

   2gözlerden, bakışın nuru gibi uzaklaştı.

   Üçüncü beyit kaybı duyudan duyuya taşıyor: tatlı dil susuyor, sonra bakışın nuru gözlerden çekiliyor. “Nihân” sözü gizlenmeyi bildirdiği için ölüm yok olmak değil görünmez olmak sayılıyor. Kayıp böylece hem işitmede hem görmede aynı anda yaşanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Vâlideynine vire bâkî ‘ömür

   Devr ide dehr içre tâ hurşîd ü meh

   1Allah anne babasına kalıcı ömür versin;

   2güneş ve ay döndükçe dünyada yaşasınlar.

   Dördüncü beyit duayı ölene değil geride kalanlara yöneltiyor: anne babaya uzun ömür. İkinci dize bu ömrü göksel bir saate bağlıyor, güneş ile ay döndükçe sürsün diyor. Çocuğun kısa ömrünün karşısına ölçüsü gökten alınan bir süre konuyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Çıkdı bir târîh zebân-ı hâmeden

   Bu sadâ buldı ser-i âfâka reh

   1Kalemin dilinden bir tarih çıktı;

   2bu ses ufukların tepesine ulaştı.

   Beşinci beyit tarihin çıkışını iki adımda veriyor: önce kalemin dili konuşuyor, sonra ses ufuklara yayılıyor. Yazı burada sessiz bir işlem değil, duyulan bir olay. “Ser-i âfâk” sözü sesi yatay değil dikey bir yayılışa çeviriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bülbül-i rûhı Emîne Kadınıñ

   Kıldı gül-zâr-ı cinânı cilve-geh

   1Emine Kadın'ın ruh bülbülü

   2cennet bahçesini görüneceği yer yaptı.

   Makta ölen kişiyi ilk kez adıyla anıyor ve ruhu bülbüle çeviriyor. Bülbülün seçilmesi rastgele değil; açılıştaki tatlı dil burada ötüşe dönüşüyor. Son dize cennet bahçesini bir sahne yapıyor ve ağıdı bir görünme dileğiyle kapatıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle