Hayretle Hemân Üstüme Dil-ber Düşe Yazdı

“Düşe yazdı” redifiyle sevgilinin yaklaşmasını ölüm, uyku, arı ve dört kaş imgelerine bağlayan gazel, gerçekleşmek üzere olan anların gerilimini taşır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hayretle hemân üstüme dil-ber düşe yazdı

   Ben hergiz inanmadum o dahı düşe yazdı

   1Sevgili hayretle neredeyse üstüme düşüyordu;

   2ben hiç inanmadım, o da düşmek üzereydi.

   Matla iki “düşe yazdı”yı üst üste getirir: önce sevgili hayretle âşığın üstüne düşmek üzeredir, sonra inanmayan konuşanın kendisi. Redif aynı beyitte hem bir hareketi hem bir inanmama hâlini taşıyacak kadar esner.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   ‘Âşıklarını öldürse öldüre o âfet

   Evsâfını ser-i defter-i ‘âşık-küşe yazdı

   1O afet âşıklarını öldürürse öldürsün;

   2niteliklerini âşık öldürenler defterinin başına yazdı.

   İkinci beyit öldürmeyi peşinen kabullenip asıl işi kayda geçirmeye çevirir: afetin vasıfları “‘âşık-küş” defterinin başına yazılır. “Yazdı” redifi burada düşmek anlamından ayrılıp kalemle kaydetmek anlamına kayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Düşmez dir idüm bûsesinüñ mevsimi ammâ

   Hâb aldı şeker bâdem-i çeşmin düşe yazdı

   1Öpücüğünün mevsimi gelmez sanırdım ama,

   2uyku bastı; şeker bademi gözleri kapanmak üzereydi.

   Üçüncü beyitte öpücük mevsiminin hiç gelmeyeceği sanılırken uykunun bastırması sahneyi değiştirir. Şeker bademine benzetilen gözün kapanmak üzere oluşu, redife düş ve uyku çağrışımını da ekleyerek üç anlamı aynı sözde toplar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Dil âyet-i ‘aşkı okıdı soñra üfürdi

   Ser-safha-i cân u bedeni bî-hûşa yazdı

   1Gönül aşk ayetini okudu, sonra üfledi;

   2can ile bedenin baş sayfasını baygın hâle yazdı.

   Dördüncü beyit gönlü okuyup üfleyen biri yapar: aşk ayeti okunur, sonra üflenir. Bu işlemin sonucu can ile bedenin baş sayfasına baygınlığın yazılmasıdır; şifa arayan hareket kendi kaydını bayılma olarak bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ârî ben anuñ vaslını isterdüm efendüm

   Zenbûr-ı belâ dört yanumdan üşe yazdı

   1Evet efendim, ben ona kavuşmayı isterdim;

   2belâ arıları dört yanımdan üşüşmek üzereydi.

   Beşinci beyitte konuşan isteğini açıkça kabul eder ve hemen ardından belâ arılarının dört yandan üşüşmek üzere olduğunu söyler. Arzunun dile gelmesiyle sokulmanın yaklaşması aynı beyitte bitişik durur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kânî niçe olmasun o çâr ebrûya mâ’il

   Vefk-i varak-ı hüsni felek dört köşe yazdı

   1Ey Kânî, o dört kaşa nasıl eğilim duymasın;

   2felek, güzellik yaprağının vefkini dört köşeli yazdı.

   Makta dört kaşı bir vefkin dört köşesine yerleştirir: felek, güzellik yaprağını kare düzenli bir tılsım gibi yazmıştır. Redifin “yazdı”sı böylece kaderi çizen kalemin işi olarak son bir kez anlam değiştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle