Bakdıkca tâb-ı reng-i ruh-ı yâre âftâb

Yedi beytin yedisi de "âftâb" kelimesiyle biter ve güneş her beyitte başka bir role sokulur: hayrete düşmüş bir seyirci, iffetini yırtan bir âşık, pazarda kumaş açan bir satıcı, matem giymiş bir yaslı.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bakdıkca tâb-ı reng-i ruh-ı yâre âftâb

   Düşmüş sükûn-ı hayrete bî-çâre âftâb

   1Yârin yanağındaki rengin parlaklığına baktıkça

   2zavallı güneş, hayretin durgunluğuna düşmüş.

   Matla güneşi seyirci koltuğuna oturtur ve gazelin kurgusunu belirler: ışığın kaynağı sayılan şey, başka bir ışık karşısında donup kalır. "Sükûn-ı hayret" hareketsizliği bir duygu hâli sayar; sürekli dönen gök cismi için bu, yenilginin ta kendisidir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Zannetme hayt-ı şu 'le olup nâ-şekîb-i aşk

   Etmiş nikab-ı ismeti sad pâre âftâb

   1Bunları ışık iplikleri sanma: aşka dayanamayan güneş

   2iffet peçesini yüz parçaya bölmüş.

   Güneş ışınları önce ‘ışık iplikleri’ diye anılır, ardından iffetin yüz parçaya ayrılmış peçesi olarak açıklanır. Işık saçmak örtünün yırtılmasına, güneşin sabırsızlığına bağlanır; modern cümlede ‘bunlar’ın ışınlara gönderimi açık tutulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ey mâh-ı işve cilvegehin olalı zemîn

   Bir dagdır bu künbed-i devvâra âftâb

   1Ey işve ayı, yeryüzü senin cilve yerin olalı

   2güneş, bu dönen kubbe için bir yara izidir.

   Sevgili aya benzetilince gök boşalır ve gökyüzünün elinde kalan tek şey güneştir. Beyit onu bir süs değil bir "dag", yani dağlama yarası sayar; parlak yuvarlak leke, kızgın demirin bıraktığı ize benzetilmiştir. "Künbed-i devvâr", dönen kubbe, feleğin alışılmış adıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Her rûz dehre arz-ı kumâş-ı cemâl eder

   Beñzer bakılsa şâhid-i bâzâra âftâb

   1Her gün dünyaya güzellik kumaşını serer;

   2bakılsa güneş, pazardaki dilbere benzer.

   Güzelliğin her sabah yeniden gösterilmesi, tezgâhta açılan kumaş topuna benzetilir. Gazelin en gündelik görüntüsüdür ve güneşi küçültür: bedava dağıtılan değil, satılığa çıkarılmış bir güzellik. "Şâhid" hem güzel hem tanık demektir; pazar ikinci anlamı da çalıştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bir zerre tâb-ı ârızıñı görse bî-gümân

   Abdâl-dil gibi gezer âvâre âftâb

   1Yanağının parlaklığından bir zerre görse, şüphesiz

   2güneş, gönlü abdal olmuş biri gibi avare gezer.

   Ölçü oyunu beytin belkemiğidir: bir zerre ile bütün güneş karşılaştırılır ve zerre kazanır. Sonuç, gök cisminin yörüngesinden çıkıp derviş gibi başıboş dolaşmasıdır. "Abdâl" hem gezgin derviş hem aklını yitirmiş kişi demektir; iki anlam da güneşin düzenli dönüşünü bozar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Sanma sehâb mâtem-i hicrinle kisvesin

   Hem-reng eder felekte şeb-i târa âftâb

   1Onu bulut sanma: güneş, ayrılığının matemiyle giysisini

   2gökte kapkara geceyle aynı renge boyar.

   İkinci kez bir "sanma" ile açılan beyit, tabiat olayını yine duyguya çevirir: bulut değil yas kıyafetidir. Matemin rengi olarak gece seçilir, böylece güneş kendi zıddına benzemeye çalışır. Gazelin mantığı burada en uca varır; ışık, karanlığı taklit ederek yasını ilan eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Dil tesliyet bulurdu bakıp hicr-i yârda

   Ekrem olaydı kabil-i nezzâre âftâb

   1Yârin ayrılığında gönül ona bakıp teselli bulurdu,

   2Ekrem, güneş gözle bakılabilir olsaydı.

   Makta bütün benzetmeleri tek bir fizik gerçeğine çarpar: güneşe bakılamaz. Sevgilinin yerine konan şey, tam da bakılamadığı için teselli veremez; yokluğu dolduracak vekil de erişilmez çıkar. Şartın ikinci dizeye bırakılması umudu askıda tutar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle