Hem berk-i cemâliz ruh-ı Leylâ'da ıyânız

Baştan sona birinci çoğul kişiyle söylenmiş bir fahriye. Her beyit "biz şuyuz" diye yeni bir kimlik iddia eder: Leylâ'nın yanağındaki şimşek, meyhane kapısındaki dilenci-şah, yaysız atılan kaza oku. Kapanışta iddia şairliğe döner.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hem berk-i cemâliz ruh-ı Leylâ'da ıyânız

   Hem âteş-i aşkız dil-i Kays içre nihânız

   1Hem güzelliğin şimşeğiyiz, Leylâ'nın yanağında apaçığız;

   2hem aşkın ateşiyiz, Kays'ın gönlünde gizliyiz.

   Matla, Leylâ ile Mecnun hikâyesini ikiye bölüp iki yarısını da üstlenir. Beytin ekseni ıyân/nihân, yani açık/gizli karşıtlığıdır ve bu karşıtlık sevgili ile âşık ayrımının üstüne oturur. Kays, Mecnun'un delirmeden önceki adıdır; şair kendini iki tarafın da kaynağı ilan eder.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ol dâver-i aşkız dil-i sad-çâk ile her dem

   Bin leşker-i endûh ü gama kehf-i emhanız

   1O aşk hükümdarıyız ki yüz parça gönlümüzle her an

   2bin keder ve gam ordusuna sığınak mağarasıyız.

   Beyit iki askerî görüntüyü ters çevirir: yüz yerinden yarılmış gönül bir yenilgi işareti sayılacakken hükümdarlık nişanına dönüşür, gam orduları da düşman değil misafirdir. "Kehf" mağara demektir ve Ashâb-ı Kehf kıssasını çağırır; kaynağın "emhanız" yazımı ise "emân" okumasını istiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Biz hâk-nişîn-i der-i meyhâne-i aşkız

   Keyhüsrev-i dânâ-dil-i Cemşîd-nişânız

   1Biz aşk meyhanesinin kapısında toprağa oturanlarız;

   2gönlü bilge, Cemşîd nişanlı bir Keyhüsrev'iz.

   Rind şiirinin klasik ters çevirmesi: eşikte toprağa oturmak bir düşkünlük değil, saltanat iddiasının dayanağıdır. Keyhüsrev ile Cemşîd'in birlikte anılması tesadüf değildir; ikisi de dünyayı gösteren kadehle ünlüdür, yani içki ile hükümdarlık aynı görüntüde toplanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Teng olsa aceb mi bize nüh-sâha-i imkân

   Biz refref-i hoş-cünbüş-i âzâd-ı nânız

   1İmkân âleminin dokuz sahası bize dar gelse şaşılır mı?

   2Biz ekmek kaygısından âzat, hoş salınışlı bir refrefiz.

   Dokuz felek bile dar sayılıyor ve gerekçe olarak mirac bineği refref gösteriliyor — o feleklerin ötesine geçen tek araç. Beytin asıl sürprizi son kelimededir: bu kozmik genişliğin şartı "âzâd-ı nân", yani ekmek derdinden kurtulmaktır. Gökle mutfak aynı dizede buluşur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Yârân iledir da'vi-i bî-câmız acebkim

   A'dâya tebehgerde-i nakd-i dil ü cânız

   1Yersiz davamız dostlarladır, tuhaftır ki

   2düşmanlara gönül ve can sermayemizi harcamışızdır.

   Gazelin tek özeleştirel beytidir: kavga dostlarla, cömertlik düşmanlarladır. "Nakd" peşin para demektir; gönül ile can bir kesenin içeriği gibi sayılır ve yanlış yere harcandığı söylenir. "Bî-câ", yersiz; iddiaların ardı ardına dizildiği bir şiirde kendi davasını yersiz ilan etmek dikkate değer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Biz fitne-i şûr-efken-i bî-güft ü şinîdiz

   Biz tîr-i kazâ me'men-i bî-kavs ü gümânız

   1Biz dedikodusu edilmemiş, gürültü salan bir fitneyiz;

   2biz kaza okuyuz, yaysız ve şüphesiz bir sığınağız.

   İki dize de ikişer kelimelik olumsuzlamalarla kurulur: "bî-güft ü şinîd" (söylenmemiş ve işitilmemiş), "bî-kavs ü gümân" (yaysız ve şüphesiz). Kaza okunun yaya ihtiyacı yoktur, bu yüzden ondan kaçılamaz; aynı şeyin bir de sığınak sayılması beytin göze alınmış çelişkisidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ârâyiş-i elfâz ne lâzım bize Ekrem

   Biz şâ'ir-i rengîn-sühan-ı tâze-beyânız

   1Ey Ekrem, söz süsüne ne gerek var bize;

   2biz renkli sözlü, taze anlatımlı şairleriz.

   Kapanış bir poetika beyanıdır ve Ekrem'in ilerideki edebî kavgasını önceler: Muallim Naci ile tartışacağı mesele tam olarak eskimiş söz ile taze söz meselesiydi. Beytin ince ironisi de burada — söz süsünü reddeden dize, kendisi üç halkalı bir Farsça tamlama zinciriyle kurulmuştur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle