Hiç revâ mı katı zâlim bakışın bin kan eder

Sevgilinin zalim bakışı bin kan döker; vefa yoluna girip zulmü bırakması istenir. Âşığın bir an ağlaması âlemi tufana çevirebilir. Akıl, fikir, can ve gönül sevgilinin yoluna feda edilmiş; ayrılık konuşanı kendinden ayırmıştır. Sevgilinin rakibe izzet gösterirken kuluna eziyet etmesi sorgulanır. Hicran hançeri göğsü parçalar, ayrılık acısı helak eder. Ömer, bunca cefanın Hakça uygun olup olmadığını, can vermenin hata mı sayıldığını ve sevgilinin kastının eziyet mi olduğunu sorar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hiç revâ mı katı zâlim bakışın bin kan eder

   Gel vefâ semtini tut zulmu gider insâfa gel

   1Hiç uygun mu: çok zalim bakışın bin kan döküyor;

   2Gel vefa yolunu tut, zulmü bırak; insafa gel.

   “Hiç revâ mı” ahlaki uygunluğu sorar; katı zalim bakış tek yarayla kalmayıp bin kan eder. Çözüm sevgilinin vefa semtini tutmasıdır, yani insaf yalnız zulmü durdurmak değil davranış yönünü değiştirmektir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Zârlık eylerse bir dem âlemi tûfân eder

   Âşıkın kanlı yaşından kıl hazer insâfa gel

   1Âşık bir an ağlarsa âlemi tufana çevirir;

   2Âşığın kanlı gözyaşından sakın; insafa gel.

   Âşığın bir anlık zârlığı bütün âlemi tufana çevirecek ölçüde büyütülür; kısa zaman kozmik sonuç doğurur. Sevgili kanlı yaştan sakınmaya çağrılır, çünkü gözyaşı yalnız mağduriyet izi değil taşan karşı kuvvettir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Akl u fikr ü cân ü dil hep yoluna oldu fedâ

   Adın andıkça çıkar ancak derûnumdan nidâ

   1Akıl, fikir, can ve gönül hep yoluna feda oldu;

   2Adını andıkça içimden yalnız bir ses yükselir.

   Akıl, fikir, can ve dil dört iç yeti olarak sevgilinin yoluna topluca feda edilir; kişide saklı pay kalmaz. Ad anıldığında derundan çıkan nidâ, bu teslimiyetin düşünülmüş sözden önce istemsiz iç sese dönüştüğünü gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Senden ayrılalı oldum kendi kendimden cüdâ

   Şâdılık eksildi artık derd-i ser insâfa gel

   1Senden ayrılalı kendi kendimden ayrıldım;

   2Sevinç eksildi; artık “derd-i ser” kaldı [baş ağrısı/başa gelen dert]; insafa gel.

   Sevgiliden ayrılmak konuşanı “kendi kendimden cüdâ” eder; dış mesafe öz bölünmeye dönüşür. Modern aktarım “derd-i ser”i yalnız baş ağrısına kapatmaz; hem baş ağrısı hem başa gelen dert alanı görünür tutulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Çünki benden fâriğ oldun yâ bu nisbetler nedir

   Yâ rakîb-i rû siyâha bunca izzetler nedir

   1Madem benden vazgeçtin, bu bağ ve nispetler nedir?

   2Kara yüzlü rakibe bunca değer vermek nedir?

   Sevgili konuşandan fariğ olmuşsa aradaki nispetlerin niçin sürdüğü sorulur; bağın adı ile davranışı uyuşmaz. Kara yüzlü rakibe bunca izzet verilmesi, terk edilen âşığın değersizleştirilmesini karşılaştırmayla keskinleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bendene bu ettiğin mihnet meşakkatler nedir

   Kâfir-i bîdin misin beştir yeter insâfa gel

   1Kuluna ettiğin bu eziyet ve güçlükler nedir?

   2Dinsiz kâfir misin; “beştir yeter” [yüzey açık], insafa gel.

   Bendeye yüklenen mihnet ve meşakkat çoğul sorularla hesaba çekilir. “Kâfir-i bîdin” ağır suçlamadır; ardından gelen “beştir yeter” yüzeyi kapalı olduğundan sayı veya hüküm hikâyesi eklenmeden görünür biçimi korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Hançer-i hicrinle zâlim sîneçâk oldum meded

   Gel yetiş imdâdıma bir derdinâk oldum meded

   1Ey zalim, ayrılık hançerinle göğsüm parçalandı, yetiş;

   2Gel imdadıma, dertli oldum, yetiş.

   Hicran sevgilinin elindeki hançerdir ve konuşanın sinesini çâk eder; ayrılık doğrudan beden kesisi olur. İki kez “meded” denmesi acıyı betimlemekten acil yardım çağrısına geçirir ve zalimi kurtarıcı olmaya zorlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Mihnet ü âlâm-ı hicrinle helâk oldum meded

   Başın içün bendene kıl bir nazar insâfa gel

   1Ayrılık sıkıntısı ve acılarıyla helak oldum, yetiş;

   2Başın için kuluna bir kez bak; insafa gel.

   Mihnet ile âlâm ayrılığa bağlanır ve sonuç helaktır; önceki göğüs yarası bütün yaşama yayılır. “Başın içün” sevgilinin başını değerli tanık yapar, istenen yardım ise bendeye tek bir nazar kadar küçüktür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Bunca cevretmek bana Hak’tan revâ mı sevdiğim

   Yoluna canlar verip yoksa hatâ mı sevdiğim

   1Ey sevdiğim, bana bunca eziyet etmek Hak katında uygun mu?

   2Yoluna canlar vermek yoksa hata mı, sevdiğim?

   Cefanın Hak’tan reva olup olmadığı sorusu sevgilinin davranışını ilahî adalet ölçüsüne çıkarır. Konuşan yoluna can vermesinin hata sayılıp sayılmadığını da sorarak yalnız muhatabı değil kendi sadakatini yargılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Bu Ömer üftâdene kasdın ezâ mı sevdiğim

    Ağlamaktan kalmadı çeşmimde ter insâfa gel

    1Ey sevdiğim, bu düşkün Ömer’e kastın eziyet mi?

    2Ağlamaktan gözümde yaş kalmadı; insafa gel.

    Mahlaslı kapanış Ömer’i “üftâde”, düşkün âşık olarak belirler ve sevgilinin kastının ezâ olup olmadığını sorar. Gözde ter kalmaması, kanlı yaş uyarısını sonuçlandırır: sürekli ağlama kendi maddesini tüketmiştir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle