Ketm İder ‘Aşkım Dehânın Râz-ı Pinhânım Gibi

Ağzın aşkı gizlerken saçın perişan hâli açığa vurduğu gazel; lale yaralarını, Yusuf güzelliğini, Süleyman hükümranlığını ve hayalle mamur olan viran gönlü birleştirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ketm ider ‘aşkım dehânın râz-ı pinhânım gibi

   Kâkülün ifşâ ider hâl-i perîşânım gibi

   1Ağzın aşkımı, benim gizli sırrım gibi saklar;

   2saçın ise benim perişan hâlim gibi açığa vurur.

   Beyit sevgilinin iki uzvuna zıt görevler verir: ağız saklar, saç açığa vurur. Her ikisi de âşığın kendi hâline benzetildiği için sır da rezalet de aslında ona aittir. Sevgilinin bedeni, âşığın iç dünyasının iki ayrı tercümesi olur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gül-hayâlinle yanar câna çemende lâleler

   Hasretinle dâğıdâr olmış dil ü cânım gibi

   1Gül hayalinle çayırdaki laleler içten yanar;

   2gönlüm ve canım gibi hasretinle yara damgalıdır.

   Lalenin ortasındaki siyah leke bir yanık yarası sayılır ve çayır böylece dağlanmış gönüllerle dolar. Benzetme tek yönlü değildir: çiçek âşığa, âşık çiçeğe benzer. Hasret doğaya yayılınca kişisel bir dert olmaktan çıkıp manzaranın rengi olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Biz hezârân Yûsuf-ı Mısr-ı melâhat görmüşüz

   Görmedik bir şâh-ı mülk-i nâz Süleymânım gibi

   1Biz güzellik Mısır'ının binlerce Yusuf'unu görmüşüz;

   2ama naz ülkesinde benim Süleyman'ım gibi bir hükümdar görmedik.

   Beyit iki kıssayı üst üste kullanır: güzellikte Yûsuf, hükümranlıkta Süleymân. Binlerce Yûsuf bile bir Süleymân etmez, çünkü ölçü artık güzellik değil egemenliktir. Sevgili beğenilen değil hükmeden taraf olarak yüceltilmiş olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Var iken dilde hayâlin ey perî-zâdım henüz

   Var mı bir ma‘mûre âyâ kalb-i vîrânım gibi

   1Ey peri çocuğu, hayalin hâlâ gönülde dururken

   2benim viran kalbim kadar mamur bir yer var mı?

   Yıkık kalp ile mamur şehir aynı cümlede birleşir: viranelik, içinde bir hayal barındırdığı için bayındırlık sayılır. Soru kipi bu ters hükmü iddia olmaktan kurtarır. Sahip olunan tek şey hayal olunca zenginliğin ölçüsü de yer değiştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bâğ-ı hüsn ü behcete Râsim dahi gelmiş degil

   Bir nihâl-i ‘işve bu serv-i hırâmânım gibi

   1Ey Râsim, güzellik ve sevinç bahçesine henüz gelmiş değil;

   2benim salınan servim gibi bir cilve fidanı.

   Makta bahçeyi bir zaman çizgisi gibi düşünür: böyle bir fidan oraya henüz gelmemiştir. ‘Nihâl’ ile ‘serv’ aynı beyitte gençliği ve boyu birlikte anar. Redif son kez kullanılır ve karşılaştırmanın ucu açık bırakılarak eşsizlik iddiası tamamlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle