Kimki kavlinde sebât-âver-i peymân olmaz

Aşk değil ahlak konuşan bir gazel. "Olmaz" redifi yedi beyti bir olumsuzlama zincirine bağlar: sözünde durmayan insan olmaz, öğüdünü tutmayanın öğüdü tutulmaz, ömür kemale yetmez. Son beyit bu karamsarlığı meyhaneyle kapatır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Kimki kavlinde sebât-âver-i peymân olmaz

   Akl ile ilm ile irfân ile insân olmaz

   1Kim sözünde durup verdiği ahde sadakat göstermezse,

   2akılla, ilimle, irfanla insan olmaz.

   Sözünde durmayan kişinin akıl, ilim ve irfanla insan olamayacağı hükmü verilir. Ölçüt bilgi birikimi değil verilen ahde sadakattir; yorum bunu belirli bir dönem kuşağının ortak savı diye genişletmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Matleb-i feyzi hevâcisten olan âzâde

   Sıyt-ı nâm olmak için gıbta-keş-i şân olmaz

   1Feyz arayışı nefsanî kuruntulardan kurtulmuş olan kişi,

   2adı duyulsun diye şöhrete imrenmez.

   Feyiz isteği kuruntulardan arınmış kişi, adı duyulsun diye şöhrete imrenmez. ‘Gıbta-keş’ imrenen kişidir; beyit kendi ahlak hükmüyle sınırlı tutulur, şairin dış biyografisi kanıt yapılmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ol nesâyih kim ede ka'ili zıddıyla amel

   Bi't-tabi' kimsede icrâsına meylân olmaz

   1Söyleyeni tersini yapan o öğütlerin

   2uygulanmasına doğal olarak kimsede eğilim olmaz.

   Söyleyeni tersini yapan öğütlerin uygulanmasına kimsede eğilim olmayacağı söylenir. Söz ile fiil ayrıldığında öğüdün inandırıcılığı kaybolur; yorum bunu tanıksız bir edebî soy çizgisine bağlamaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Dogrı söz cevher-i mutlak gibidir halbûkim

   Cevheriñ kıymeti bir hâl ile noksân olmaz

   1Doğru söz mutlak cevher gibidir; nitekim

   2cevherin kıymeti herhangi bir hâlle eksilmez.

   "Cevher" hem mücevher hem felsefedeki töz demektir ve beyit iki anlamı birden kullanır. Cevher ile hâl karşıtlığı, kelâmdaki cevher-araz ayrımını yankılar: töz kalıcıdır, ilinek geçicidir. Doğru söz bu şemaya yerleştirilince, koşullara göre değişmemesi bir tanım gereği hâline gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kişi dünyâya gelür hayr u şeri bilmek için

   Hayf kim vâsıl-ı ser-menzil-i irfân olmaz

   1Kişi dünyaya hayrı ve şerri bilmek için gelir;

   2yazık ki irfan menziline varan olmaz.

   Gazelin dönüm noktası: ilk dize bir amaç bildirir, ikinci dize o amaca ulaşılamadığını söyler. "Hayf" ünlemi tonu buyruktan yakınmaya çevirir. Yolculuk mecazı (menzile varmak) sonraki beyitte ömrün kısalığıyla gerekçelendirilecektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Derd çok ga'ile bisyâr hayât ise kasîr

   Neylesin kesb-i kemâl etmege meydân olmaz

   1Dert çok, sıkıntı bol, hayat ise kısa;

   2ne yapsın, olgunluk kazanmaya meydan kalmaz.

   İlk dize üç yüklemsiz cümleyi yan yana dizer ve Farsça "bisyâr" ile Arapça "kasîr" karşı karşıya gelir; sıkışıklık dizenin kendi kuruluşunda hissedilir. İkinci dize ise bir savunma sunar: kusur kişide değil, sürede. Böylece gazel kendi öğütçülüğünü hafifletir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Şöyle ma'mûrdur iklîm-i harâbât Ekrem

   Haşr u neşr olsa yıkılmaz yine vîrân olmaz

   1Ey Ekrem, harabat ülkesi öyle bayındırdır ki,

   2kıyamet kopsa yıkılmaz, yine viran olmaz.

   Kapanış çelişkiyi kelimelerin içine yerleştirir: adı "harâbât", yani yıkıntılar olan ülke, "ma'mûr" yani bayındır ilan edilir. Altı beyit boyunca çöken her şeyin — sözün, öğüdün, ömrün — karşısında ayakta kalan tek yapı meyhanedir. Hikemî gazel böylece rind bir kahkahayla biter.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle