Köhne gül-zâr-ı cihân eyledi tecdîd-i bahâr

Yedi beytin her biri "bahâr" ile biten bir tamlamayla kapanır ve kafiye kelimeleri Arapçada aynı kalıptan dizilir: tecdîd, te'yîd, temcîd, te'bîd, tes'îd, tesvîd. Şiir baharı önce yenileyen, sonra doğrulayan, kutlayan ve en sonda kâğıda karalayan bir zincir kurar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Köhne gül-zâr-ı cihân eyledi tecdîd-i bahâr

   N'ola câm alsa ele gül gibi Cemşîd-i bahâr

   1Cihanın köhne gül bahçesi baharı yeniledi;

   2baharın Cemşîd'i gül gibi eline kadeh alsa ne olur?

   Matla gazelin mekanizmasını kurar: her beyit "bahâr"a bağlanan bir tamlamayla biter, bahar her defasında yeni bir işin sahibi sayılır. Cemşîd hem şarabı bulduğu söylenen hükümdar hem dünyayı gösteren kadehin sahibidir; gülün kadeh gibi açılması iki çağrışımı tek görüntüde toplar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Sünbülî oldu gönüllerde hevâ-yı zülfün

   Ser-zede sebz-i hatın eyledi te'yîd-i bahâr

   1Zülfünün sevdası gönüllerde sümbül rengine büründü;

   2baş gösteren ayva tüylerinin yeşilliği baharı doğruladı.

   Sevgilinin yüzü bir bahçe gibi okunuyor: saç sümbül, ayva tüyü taze ot. Ama beytin asıl işini "te'yîd" yapıyor — doğrulama, tasdik. Bahar bir iddiadır ve iddianın delili tabiatta değil, sevgilinin yanağında beliren yeşilliktedir; mevsim böylece bir mahkeme kaydına dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Reşk ü gayretle olur ser-be-ser-zemîn-i haclet

   Görse ger kadd-i ser-âzâdesini yed-i bahâr

   1Baharın eli senin başı hür boyunu bir görse,

   2kıskançlık ve gayretle baştan başa utanç toprağı kesilir.

   Beyit devriktir: sonuç önce, şart sonra söylenir. "Ser-âzâde" divan şiirinde serviye verilen sıfattır, meyve vermediği için hür sayılır. Sevgilinin boyu o servinin yerine geçince, bitkileri yetiştiren baharın eli kendi eserinden utanır; utanç da bir toprak parçası gibi somutlaşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bülbül âvâzı değil nagme-gerân-ı gülşen

   Her seher etmededir şevk ile temcîd-i bahâr

   1Gül bahçesinin nağme düzenleyicilerinin çıkardığı bülbül sesi değil;

   2her seher coşkuyla baharı yüceltip anıyorlar.

   "Temcîd" iki anlamı birden taşır: yüceltmek ve seher vaktinde minarelerden okunan temcîd. İkinci anlam bülbülleri müezzin yerine koyar, "her seher" ise bunu bir vakit ibadeti hâline getirir. Böylece ilk dizenin inkârı yerine oturur — duyulan ses kuş sesi değil, düzenli bir ayin sesidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Düşse ger sâye-i zülf ü kaddi ol gonce-femin

   Feyz-i tes'îri eder gülşene te'bid-i bahâr

   1O gonca ağızlının saçının ve boyunun gölgesi bir düşse,

   2tesirinin bereketi gül bahçesine baharı ebedî kılar.

   Şiirin abartısı burada zamana el atıyor: bahçe artık yenilenmekle değil, hiç bitmemekle övülüyor. Gölge motifi ters çalışır — gölge normalde ışığı keser, burada feyz taşır. "Gonce-fem", ağzı gonca kadar küçük demektir; küçüklükle sonsuzluk aynı beyitte yan yana durur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Îd-i adhâda hâli-i çemen birbirine

   Îd-i tebrîkin eder hem dahi tes 'îd-i bahâr

   1Kurban bayramında çimenliğin halkı birbirine

   2bayram tebriki eder, hem de baharı kutlar.

   Beyit iki bayramı üst üste bindirir: takvimin bayramı olan îd-i adhâ ile mevsimin bayramı olan bahar. Çimen halkı bayramlaşırken tabiat bir mahalleye dönüşür. Kaynak bu dizeyi "hâli-i çemen" diye basmış; vezin ve anlam "ahâli-i çemen" okumasını istiyor, ama metne dokunulmadı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Nakş-ı rengîn ile Ekrem kalem-i tâze-edâ

   Böyle eyler varak-ı hâtıra tesvîd-i bahâr

   1Ey Ekrem, taze edalı kalem renkli nakışlarla

   2hatıra yaprağına baharın müsveddesini böyle çıkarır.

   Mahlas beyti kafiye zincirini kapatır: "tesvîd" hem karalamak hem müsvedde yazmak demektir. Altı beyit boyunca yenilenen, doğrulanan ve ebedîleştirilen bahar, sonunda bir karalamaya iner. "Varak" da hem kâğıt hem bitki yaprağıdır; renkli nakışla karalama aynı sözcükte buluşur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle