Hikmet şiirleri

Hikmet şiiri dünyayı anlatmaz, dünyanın nasıl işlediğine dair hüküm verir; bu yüzden gazelin redifi çoğu zaman hükmün kendisidir. Bâkî'nin “Kevkeb-i bahtım benim bürc-i hilâl üstündedür” gazelinde redif “üstündedür”dür ve her beyit bir şeyi bir şeyin üstüne yerleştirir; ama şiir ilerledikçe yükseklik değersizliğin işaretine döner — denizde çöp yüzer, cevher dibe çöker. Bilgelik burada bir tersliğin tarifi olarak kurulur ve gazel göç haberiyle kapanır.

Recaizade Mahmut Ekrem'de hikmet bir sebep dizgesine dönüşür. “Gubâr-âlûdelik mir'âta âsâr-ı celâdandır”, “Zuhûr-ı tâb-ı gam dag-ı dil-i sad-çâktendir hep” ve “Riyâzet zâhide devr-i bekanın cennetindendir” gazellerinin üçünün de redifi aynı eki taşır ve her beyit bir görüntüyü beklenmedik bir sebebe bağlar: aynanın tozu cilâsından, küstahlık aşırı utançtan, zenginin asık yüzü servetinden gelir. Gazel burada bir duygu değil, bir sebep-sonuç tablosu üretir; redif de o tablonun sütun başlığı gibi çalışır.

Aynı şairin “Kimki kavlinde sebât-âver-i peymân olmaz” gazelinde hüküm ahlâka geçer ve bu kez olumsuzlanır: sözünde durmayan insan sayılmaz, öğüdünün tersini yapanın öğüdü tutulmaz, ömür kemale yetmez. “Zevk alur germ-i'tilâfân serdi-i encâmdan” ise aynı işi karşıtlıkla yapar — hamamdan çıkanın serinliği, körün sabahla akşamı ayıramaması.

Halk tarafında hikmet doğrudan derse döner. Kul Mustafa'nın “Ol ilm-i hikmetten haber almıyan” nefesi uyarıları dörtlük dörtlük sıralar — dâra gitmek, fırsatı kaçırmak, sırrı yada söylemek — ve hepsini aynı redifle, minnet edilecek bir şey olmadığını söyleyerek kapatır. Bu sayfadaki şiirler hikmetin nasıl önce dünyanın tersliği, sonra sebeplerin tablosu, sonra bir uyarı listesi hâlinde söylendiğini gösteriyor.