Gubâr-âlûdelik mir'âta âsâr-ı celâdandır

Baştan sona sebep arayan bir hikmet gazeli. Her beyit bir görüntüyü alıp beklenmedik bir sebebe bağlıyor: aynanın tozu cilâsından, küstahlık aşırı utançtan, zenginin asık suratı da servetindendir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gubâr-âlûdelik mir'âta âsâr-ı celâdandır

   Dil-i sâfın keder-nâk olması mahzâ safâdandır

   1Aynanın toza bulanması, cilâsının bıraktığı izlerdendir;

   2temiz gönlün kederlenmesi de sırf saflığındandır.

   Matla kusur sanılan görüntünün sebebini meziyetin kendisinde bulur: aynanın tozu cilâdan, temiz gönlün kederi saflıktan doğar. ‘Keder’ bulanıklık anlamını da taşıdığı için ayna lekesiyle gönül sıkıntısını aynı karşıtlıkta buluşturur; dış öğretisel sınıflama eklenmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şikest-i bâl-i mûr-ı kemtere yok kimsede kudret

   Meşiyyet cümle-i eşyâda ahkâm-ı kazâdandır

   1En değersiz karıncanın kanadını kırmaya kimsenin gücü yetmez;

   2her şeydeki irade, kaza hükümlerinden gelir.

   Karınca divan şiirinde zayıflığın son basamağıdır; beyit ona dokunmayı bile insanın elinden alıyor. İddia ahlâkî değil, doğrudan kelâmî: fiilin sahibi kul değil meşiyyettir. “Kudret” ile “kaza” aynı dizede karşılaşınca insanın payı sıfırlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Girîbân-çâk eder surhî-i haclet gonce-i şûhı

   Zuhûr-ı vaz'-ı küstâhî gehî fart-ı hayâdandır

   1Utancın kızıllığı, şuh goncanın yakasını yırtar;

   2küstahça bir tavrın görünmesi bazen aşırı utangaçlıktandır.

   Goncanın açılması, utancın kızıllığıyla yakasını yırtması olarak anlatılır. İkinci dize küstah tavrın bazen aşırı hayâdan doğduğunu söyler; dışarıdan bir yazar psikolojisi eklemeden, görünüş ile gizli sebep arasındaki tersliği korur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Veren feyz-i hevâdır aşka isti 'dâd-ı rûhânî

   Hurûş-ı girye-i mestâne te'sîr-i sadâdandır

   1Aşka ruhanî kabiliyeti veren, havanın feyzidir;

   2sarhoşça ağlayışın coşması da sesin tesirindendir.

   ‘Hevâ’ hem hava hem heves çağrışımı taşır; aşka ruhanî kabiliyet veren feyiz ona bağlanır. İkinci dize sarhoşça ağlayışın coşmasını sesin tesirine bağlar. Metin belirli bir meclis veya musiki sahnesi kurmadığı için yorum da böyle bir bağlam eklemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Siyeh-gûn eyler ey Ekrem sehâbı katre-i bârân

   Kibârın zulmet-i reng-i likası hep gınâdandır

   1Ey Ekrem, bulutu karartan şey yağmur damlasıdır;

   2büyüklerin yüzündeki renk karanlığı da hep zenginliktendir.

   Mahlas beyti gazelin sebep arama yöntemini bir taşlamaya çeviriyor: bulut taşıdığı su yüzünden karardığı gibi, mevki sahibinin suratı da taşıdığı servetten kararmıştır. “Kibâr” kelimesinin hem büyükler hem nazik kimseler anlamına gelmesi iğneyi keskinleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle