Zuhûr-ı tâb-ı gam dag-ı dil-i sad-çâktendir hep

Beş beyitlik bir hikmet gazeli. Her beyit bir hâli alıp sebebine bağlıyor: gamın alevi yaralı gönülden, ikbal eğri huyludan, kargaşa alçaklardan, dert de idrakten gelir. Sonunda bütün zincir tek bir yan bakışa çıkar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Zuhûr-ı tâb-ı gam dag-ı dil-i sad-çâktendir hep

   Serimde sûz-ı sevdâ sîne-i gam-nâktendir hep

   1Gam ateşinin görünmesi, hep yüz parça olmuş gönlün yarasındandır;

   2başımdaki sevda yangını da hep gama batmış sinemdendir.

   Redif “-tendir hep” bütün gazeli tek bir soruya bağlıyor: bu hâlin sebebi nedir? Matla cevabı içeriden veriyor — gam dışarıdan gelmiyor, yaralı gönülden çıkıyor. Baş ile sine arasındaki iş bölümü de dikkat çekici: yangının göründüğü yer baş, kaynağı ise göğüs.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Olurlar kec-nihâdân mâye-gîr-i neşve-i ikbâl

   Husûl-i hûşe-i engûr-ı nahl-i tâktendir hep

   1Eğri yaradılışlılar talih neşesinin mayasını kapar;

   2çünkü üzüm salkımı hep eğrilen asma dalında olur.

   Beyit ahlâkî bir şikâyeti bağcılıktan gelen bir gözlemle temellendiriyor: salkım düz gövdede değil, kıvrılan asma çubuğunda yetişir. “Kec-nihâd” eğri yaradılışlı demek; eğrilik hem huy hem dal olarak aynı dizede çalışıyor. Şarabın neşesi ile ikbalin neşesi de böylece tek bir kökene bağlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Edânîdir medâr-ı işti'âl-i külhan-ı şûriş

   Alev-gîr olması nârın has u hâşâktendir hep

   1Kargaşa külhanını tutuşturan hep alçaklardır;

   2ateşin alev alması da hep çalı çırpıdandır.

   Aynı kalıp yeniden: hüküm önce, delil sonra. Külhan hamamı ısıtan ocaktır ve orada kalın odun değil çalı çırpı yanar. Beyit toplumsal kargaşayı bu ateşe benzetip kışkırtıcıyı doğrudan yakıtla eşliyor — hafif olan çabuk tutuşur. “Edânî” aşağılık kimseler, “hâşâk” ise süprüntü demek.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Olan âzâde bend-i kayd-ı âlem ehl-i gafletdir

   Hücûm-ı derd ü mihnet hâlet-i idrâktendir hep

   1Dünyanın bağından kurtulmuş görünen, gaflet ehlidir;

   2dert ve sıkıntının hücumu hep idrak hâlindendir.

   Beyit huzuru başarı değil gaflet belirtisi sayar: âlemin bağlarından kurtulmuş görünen kişi gaflet ehlidir; dert ve sıkıntının hücumu ise idrak hâlinden gelir. Böylece acı ile farkındalık arasında doğrudan bir bağ kurulur; dış doktrin karşılaştırması eklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ne demdir sîne-çâkim hâhiş-i zahm-ı cefâsıyla

   Şikâyet dilde Ekrem gamze-i çâlâktendir hep

   1Cefasının yarasını isteye isteye nicedir sinem yarık;

   2Ekrem, dildeki şikâyet hep o çevik gamzedendir.

   Mahlas beyti sebep zincirini sevgiliye getirip bağlıyor: bütün gazel boyunca aranan kaynak, sonunda bir yan bakış çıkıyor. Ama beyit şikâyeti kendi içinde de çürütüyor — yarayı isteyen âşığın kendisi. “Çâlâk” çevik demek; gamzenin hızı yaranın sürekliliğini açıklıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle