Senden iyilik ummam, ey vefasız dünya

Şair dünyadan iyilik beklemez; canın sonunda bedenden ayrılacağını hatırlatıp çekilen eziyetin anlamsızlığını sorar. Dünyanın zehri Sâm ile İskender gibi güçlü kişileri bile kurtarmamış, nice hükümdarı toprağa katmış ve Süleyman tahtlarını savurmuştur. Dünya cefa zehriyle dolu, geçici ve sevinçsiz bir yapı olarak çizilir; Ömer, gerçek vefa olsaydı Muhammed Mustafa’nın dünyada kalacağını söyleyerek fanilik hükmünü tamamlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Mürüvvet ummazam senden

   Yürür ey bî vefâ dünyâ

   1Senden iyilik beklemem.

   2Yürü git, ey vefasız dünya!

   Dünyaya doğrudan ‘yürü’ denmesi kesin bir yüz çevirmedir. Mürüvvet beklememek, dünyanın değişmesini isteyen bir sitemden çok ona güvenmeme kararıdır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Çün âhır can gider tenden

   Ya ne bunca cefâ dünyâ

   1Çünkü sonunda can bedenden ayrılır.

   2Öyleyse bunca eziyet niye, ey dünya?

   Canın bedenden ayrılması kaçınılmaz son olarak verilir; bu kesinlik karşısında dünyanın bunca cefa çektirmesi anlamsız ve ölçüsüz bulunur. “Çün âhır can” başlangıcı, “Ya ne bunca” devamıyla anlam yönünü belirginleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ki zehrinden niçe erler

   Halâs edemedi serler

   1Senin zehrinden nice yiğitler,

   2Başlarını kurtaramadı.

   Dünya zehir taşır ve nice yiğidin başını kurtarmasına izin vermez. Güçlü olmak, faniliğin zehrine karşı koruma sağlamaz. İlk dizedeki “Ki zehrinden niçe”, ikinci dizedeki “Halâs edemedi serler” sözüyle birleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Niçe Sâm u Skenderler

   Gezüp kaftan kafa dünyâ

   1Nice Sâm ve İskender,

   2Seni Kaf’tan Kaf’a kadar gezdi, ey dünya.

   Sâm ile İskender’in Kaf’tan Kaf’a dolaşması büyük iktidarı temsil eder; bütün dünyayı gezmek, sonunda dünyadan kurtulmaya yetmemiştir. “Niçe Sâm u” ifadesinin yönü “Gezüp kaftan kafa” sözünde tamamlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kani yâ bunca şâhânı

   Türâba kattın ey fânî

   1Hani bunca hükümdarın nerede?

   2Ey fani dünya, hepsini toprağa kattın.

   Hükümdarların nerede olduğu sorulur ve cevap toprağa katılmalarıdır. Dünya, tarihî kişileri saklayan değil öğüten bir güç olarak konuşur. “Kani yâ bunca” sesi, “Türâba kattın ey” karşılığıyla birimdeki hareketi görünür kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Niçe taht-ı Süleymânı

   Esüp verdin püfe dünyâ

   1Nice Süleyman tahtını,

   2Bir üfleyişle savurup attın, ey dünya.

   Süleyman’ın tahtı en yüksek hükümranlık örneğidir; dünyanın onu bir üfleyişle savurması, iktidarın kolayca yok oluşunu keskinleştirir. “Niçe taht-ı Süleymânı” deyişi, “Esüp verdin püfe” devamında kaynak bağlamını kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Fenânın gerdişi budur

   Cefâ zehriyle memlûdur

   1Yok oluşun dönüşü böyledir.

   2Dünya eziyet zehriyle doludur.

   Yok oluşun dönüşü değişmez bir düzen sayılır. Dünyanın içi sevinç değil cefa zehriyle doludur; fanilik onun yapısal niteliğidir. Birimin “Fenânın gerdişi budur” açılışı “Cefâ zehriyle memlûdur” dizesiyle açıklık kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Binâ-yi evveli sudur

   Değildir pür safâ dünyâ

   1İlk yapısının temeli sudur.

   2Ey dünya, sen sevinçle dolu değilsin.

   İlk binanın suya dayanması kararsız ve tutunamaz bir temel imgesidir. Bu yüzden dünyanın dış görünüşünde kalıcı bir safanın bulunmadığı söylenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ömer gör âlemi mutlak

   Mezâkı yok vefâ elhak

   1Ömer, dünyayı olduğu gibi gör.

   2Gerçekte vefanın tadı yoktur.

   Mahlaslı öğütte Ömer’den âlemi olduğu gibi görmesi istenir. Vefanın tadının yokluğu, düşünsel hükümden ağızda hissedilen eksikliğe çevrilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Vefâ olsa görürdü hak

    Muhammed Mustafâ dünyâ

    1Vefa olsaydı bunu görmeye en layık olan,

    2Muhammed Mustafa olurdu, ey dünya.

    Son kıyas Muhammed Mustafa’yı ölçü alır: Dünya gerçekten vefalı olsaydı en sevgili peygamberi bırakmazdı. Ölüm, vefasızlığın en güçlü kanıtı olur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle