Nagme-senc-i âh u efgân oldugum demdir bu dem

Her beyti “olduğum demdir bu dem” diye biten, ânı tekrar tekrar işaretleyen bir gazel. Feryat, hicran köşesi, pîrin eşiği ve irfan meydanı aynı âna yığılır; kapanışta şair kendini hüner ehli arasında at süren tek kişi ilan eder.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Nagme-senc-i âh u efgân oldugum demdir bu dem

   Pây-kûb u dest-efşân olduğum demdir bu dem

   1Âh ile feryadı nağme gibi tartıp söylediğim vakittir bu vakit;

   2ayak vurup el salladığım vakittir bu vakit.

   Redif her beytin sonunda aynı ânı yeniden ilan ederek gazele bir zaman ısrarı veriyor: anlatılan şey geçmiş değil, tam şu andır. “Nagme-senc” feryadı ölçüp biçen demek; ikinci dizedeki ayak vurma ile el salma semâ hareketleridir, yani inleme bir raksa bağlanıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hâsılât-ı derd-i hicrinden ne arz etsem aceb

   Azim-i ser-kûy-ı cânân olduğum demdir bu dem

   1Ayrılık derdinin hasılatından ne sunsam şaşılır mı;

   2cananın sokak başına yöneldiğim vakittir bu vakit.

   “Hâsılât” bir ticaret kelimesidir, gelir demektir; şair ayrılıktan kazandıklarını defter gibi sunmaya hazırlanıyor. Ödeme yeri de belli: sevgilinin sokağı. Beyit hicranı zarar değil sermaye sayıyor, ikinci dize o sermayenin harcanacağı ânı gösteriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kaydım olmaz olsa da zîr ü zeber dünyâ eger

   Zîr-i pây-ı hamda mihmân oldugum demdir bu dem

   1Dünya altüst olsa da kaygım olmaz;

   2küpün dibinde konuk olduğum vakittir bu vakit.

   Dünyanın altının üstüne gelmesiyle küpün dibine çökmek aynı beyitte karşılaşınca “zîr” iki kez, iki ayrı yönde çalışıyor: önce yıkımın, sonra sığınağın alt tarafı. Kaynakta “hamda” yazılan kelime, rindâne bağlam gereği şarap küpü, yani “hum” okundu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bezm-i pür-âheng-i vasl-ı yâr gelmez hâtıra

   Nâle-kâr-ı künc-i hicrân oldugum demdir bu dem

   1Yârin âhenkle dolu kavuşma meclisi hatıra bile gelmez;

   2hicran köşesinin iniltici sakini olduğum vakittir bu vakit.

   Beyit iki mekânı karşı karşıya koyuyor: çalgılı kavuşma meclisi ile ayrılığın köşesi. Şair birincisini hatırlamayı bile reddediyor, çünkü redif ânı seçmesini istiyor. “Künc” tasavvuf edebiyatında inzivanın adıdır; inilti yalnızlığın müziği oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Rûzgâra hükmeder mahviyyet-i mihriyle dil

   Âlem-i aşka Süleymân oldugum demdir bu dem

   1Gönül, sevgisinin alçakgönüllülüğüyle rüzgâra hükmeder;

   2aşk âleminde Süleyman olduğum vakittir bu vakit.

   Süleyman'ın rüzgâra hükmetmesi Kur'an'dan gelen bir motiftir; beyit onu ters yönden kuruyor, çünkü hükmü veren güç değil mahviyettir. “Rûzgâr” hem yel hem zaman demek: kendini yok sayan gönül aynı anda havaya ve içinde yaşadığı devre söz geçirmiş oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Eylesem erbâb-ı câha arz-ı istignâ n'ola

   Âsitân-ı pîre der-bân olduğum demdir bu dem

   1Makam sahiplerine ihtiyaçsızlığımı göstersem ne olur;

   2pîrin eşiğine kapıcı olduğum vakittir bu vakit.

   Rütbe karşılaştırması açık: mevki sahiplerine karşı istiğna, pîrin kapısında kapıcılıkla ödeniyor. Beyit alçalmayı yükselme sayan tarikat mantığını izliyor. Ömrü devlet kalemlerinde ve mekteplerde geçmiş bir şairde bu istiğna ayrıca anlam kazanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Var mı erbâb-ı hünerden Ekremâ esbin sürer

   Fâris-i meydân-ı irfân olduğum demdir bu dem

   1Ey Ekrem, hüner ehli arasında atını sürecek var mı;

   2irfan meydanının süvarisi olduğum vakittir bu vakit.

   Gazel bir fahriye ile kapanıyor ve mahlas “Ekremâ” biçiminde, kendine seslenen bir ünlemle geliyor. Meydan, at ve süvari sözleri irfanı bir cirit alanına çeviriyor; şair meydan okurken ölçüyü hüner ehliyle sınırlayıp yarışı kendi sahasında açıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle