Neyleyim geşt-i ser-i kûyunu yâr olmayıcak

“Olmayıcak” redifiyle kurulmuş beş beyit; her biri bir şeyin değerinin ancak yokluğuyla ya da zıddıyla bilineceğini söylüyor. Bahçe bahar olmayınca, vatan gurbete düşülmeyince, bilgin de rind olmayınca hükümsüz kalıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Neyleyim geşt-i ser-i kûyunu yâr olmayıcak

   Olunurmı heves-i bâg-ı bahâr olmayıcak

   1Sevgili yoksa onun sokağını dolaşmayı ne yapayım;

   2bahar olmayınca bahçeye heves edilir mi?

   Redif “olmayıcak” bütün gazeli tek bir şart cümlesine çeviriyor: her beyit önce bir hüküm söylüyor, sonra o hükmü bir yokluğa bağlıyor. Matla'da sevgilinin sokağı bahçeye, sevgilinin yokluğu da baharın yokluğuna denk tutuluyor; ikisi de yerinde durur ama içi boşalmıştır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Görmez ol meh nigeh-i lûtfuna şâyeste bizi

   Zahm-ı tîg-ı gam ile sîne-figâr olmayıcak

   1O ay yüzlü, lütuf bakışına bizi lâyık görmez;

   2gam kılıcının yarasıyla göğsümüz paralanmayınca.

   Sevgilinin lütuf bakışı bedava değil; bedeli göğsün yarılması. “Şâyeste” lâyık demek ve âşık, kendisini bakılmaya değer kılan şeyin güzelliği değil yarası olduğunu söylüyor. Klasik şiirin âşık ile maşuk arasındaki alışverişi burada açıkça bir bedel diliyle kuruluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Olamaz nâ'il-i dil-hâh cihânda kimse

   Mihnet-i keşmekeş-i dehr ile zâr olmayıcak

   1Dünyada kimse gönlünün dilediğine erişemez;

   2zamanın çekiştirmesinin verdiği sıkıntıyla inleyip ağlamayınca.

   Beyit gazelin şartını aşktan hayata genişletiyor: kimse dilediğine çile ödemeden ulaşmıyor. “Keşmekeş” hem çekişme hem karışıklık demek; “dehr” ile birleşince zamanın kendisi bir çekiştirme aygıtına dönüşüyor. Bu dize kaynakta kalıptan iki hece eksik dizilmiş.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kıymet-i mavtın u lûtf-ı Hızır'ı kim bilsin

   Düzelip gurbete mehcûr-ı diyâr olmayıcak

   1Ölümün kıymetini, Hızır'ın lütfunu kim bilebilir;

   2yola düzülüp gurbete çıkmayınca, memleketinden ayrı düşmeyince.

   Değerin ancak yoksunlukla bilineceği fikri burada gurbete uygulanıyor: Hızır yolculara yetişen velidir, yolcu olmayan onun lütfunu tanımaz. Kaynakta “mavtın” diye dizilen kelime bozuk; beytin gurbet bağlamı ölümü karşılayan okunuşu destekliyor, dize yine de olduğu gibi bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Zâhidi nüsha-ı fazl olsa da Ekrem çekemem

   Rind-i hoş-hâl ü pesendîde-şi'âr olmayıcak

   1Ekrem, zâhit fazilet kitabının kendisi olsa da ona katlanamam;

   2gönlü hoş, tavrı beğenilir bir rind olmayınca.

   Mahlas beyti zâhit-rind karşıtlığını beklenmedik bir yerden kuruyor: zâhidin bilgisi tartışılmıyor, hatta faziletin ta kendisi sayılıyor. Reddedilen şey bilgi değil tavır — “hoş-hâl” ve “pesendîde-şi'âr” olmayan bir bilgin, şairin gözünde yine de çekilmez kalıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle