Nükhet-i zülfüñ verince câna bûy-ı nev-bahâr

Redifi “nev-bahâr” olan bir bahar gazeli, ama bahar burada mevsim değil ölçü birimidir: sevgilinin saçı, yanağı ve boyu baharla karşılaştırılır ve her defasında bahar kaybeder. Son beyitte ciğer kanı kayaları güle durdurur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Nükhet-i zülfüñ verince câna bûy-ı nev—bahâr

   Oldı âteş-zâr-ı dil hem-hâl-i kûy-ı nev-bahâr

   1Zülfünün kokusu cana ilkbahar kokusu verince

   2gönlün ateş tarlası bahar diyarıyla aynı hâle geldi.

   Özne zülfün kokusudur: cana ilkbahar kokusunu o verir. Bunun üzerine yanan gönül ile bahar diyarı aynı hâle gelir; günümüz Türkçesi koku alışverişinin yönünü tersine çevirmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ferş ederdi pâyına güller kumâş-ı işvesin

   Ol meh-i hüsn etse meyl-i çâr-sû-yı nev-bahâr

   1Güller işve kumaşını ayağına sererdi,

   2o güzellik ayı baharın çarşısına uğramaya niyetlense.

   “Çâr-sû” dört yol ağzındaki çarşıdır; bahar bir pazar yerine, güller de kumaşını yere seren esnafa dönüşüyor. Serilen şey kumaş değil işve olunca satıcılar müşteriye kendi cazibelerini sunmuş oluyor. Beyit şart kipinde kaldığı için sahne gerçekleşmemiş bir ihtimal.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hatt-ı nev-hîzi çemen-pûş eylemiş bâg-ı ruhun

   N'ola ger âfâkı tutsa güft ü gû-yı nev-bahâr

   1Yeni beliren ayva tüyün yanağının bağını çimenle örtmüş;

   2baharın dedikodusu ufukları tutsa buna şaşılır mı?

   Yeni beliren ayva tüyü yanağın bağını çimenle örter. Bunun ardından bahar üzerine konuşmaların ufukları tutmasına şaşılmaması söylenir; yüz ile bahar arasındaki benzetme bu iki dizeyle sınırlıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gülşen-i hüsnüñ gören bir kerre ey gül-berg-i nâz

   Eylemez dûzahta olsa ârzû-yı nev-bahâr

   1Ey naz gül yaprağı, güzelliğinin gül bahçesini bir kez gören,

   2cehennemde olsa bile bahar arzulamaz.

   Gazelin en keskin karşılaştırması burada: cehennem ile bahar arasındaki fark, sevgilinin yüzünü görmüş biri için ortadan kalkıyor. Klasik şiirin cennete kayıtsızlık motifi tersinden kurulmuş; vazgeçilen şey ödül değil, teselli.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Şevk-ı seyr-i kametinle aks-i serv-i bagdan

   Oldı zencîr-i cünûn pâyımda cûy-ı nev-bahâr

   1Boyunu seyretme şevkiyle, bağdaki servinin aksinden

   2baharın deresi ayağımda cünun zinciri oldu.

   Suya vuran servi gölgesi kıvrıla kıvrıla akınca dere bir zincire benziyor ve zincir delinin ayağına bağlanıyor. Bahçedeki en masum ayrıntı, yani akan su, böylece tımarhane demirine dönüşüyor. Sevgilinin boyunu servide arayan bakış, bakmanın bedelini bağlanmakla ödüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bî-hazândır zahm-ı aşkın eşk-i hûn-âlûddan

   Sâye-i aşkında oldum âbrû-yı nev-bahâr

   1Aşkının yarası kanlı gözyaşı sayesinde hazan görmez;

   2aşkının gölgesinde baharın yüz suyu oldum.

   Yara burada solmayan bir çiçek gibi düşünülüyor: kanlı gözyaşı onu sulayıp kırmızı tuttuğu için sonbahar sökmüyor. “Âbrû” hem itibar hem su içeren bir söz olduğundan ikinci dize sulama imgesiyle şeref kelimesini tek tamlamada birleştiriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Katre-i hûn-ı ciger gül-hîz eder hârâları

   Dilde ol sûrettedir Ekrem gulüvv-i nev-bahâr

   1Ciğer kanının damlası sert kayaları gül bitirir hâle getirir;

   2Ekrem, baharın taşkınlığı gönülde işte bu surettedir.

   Kapanış baharın gücünü toprağa değil taşa uyguluyor: “hârâ” en sert kayanın adıdır ve onu bile güllendiren şey mevsim değil, ciğerden düşen kan damlasıdır. “Gulüvv”, yani taşkınlık, dışarıdaki mevsimden içerideki yaraya devredilmiş oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle