Nûr-ı ruhuñ ki çâk-i dilimden zuhûr eder

Işık üzerine kurulmuş bir gazel: yanaktan çıkan nur önce göğüsteki yarayı Tûr dağına, sonunda da kanlı gözyaşını nur denizine çevirir. Ortadaki beyitler aşk yolunda ölene duyulan imrenmeyi işler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Nûr-ı ruhuñ ki çâk-i dilimden zuhûr eder

   Her berkı dâg-ı sînemi mânend-i tûr eder

   1Yanağının nuru gönlümün yarığından görününce

   2her şimşeği göğsümdeki yarayı Tûr dağına çevirir.

   Mûsâ'nın Tûr dağında tecelliyle karşılaşması mazmunu bu beyitte âşığın bedenine taşınır: dağın yerini göğüsteki yara alır. "Çâk" yarık demektir, hem yırtık yaka hem yaralı sine anlamına gelir; nur oradan sızdığı için yara bir kusur değil bir pencereye dönüşür.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Dehşet-pezîr olur nigehinden dil-i kazâ

   Hûn-ı ciger ki gamzeni mest-i gurûr eder

   1Kazanın gönlü bile senin bakışından dehşete kapılır,

   2ciğer kanı senin yan bakışını gurur sarhoşu edince.

   Âşığın döktüğü ciğer kanı burada gamzenin içtiği şaraptır; bakış bu kanla sarhoş olunca ürken taraf kaza, yani kaderin kendisi olur. Beyit hiyerarşiyi tersine çevirir: herkesi korkutması beklenen kaza, korkanın yerine geçmiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir lem'a-tâb-ı mihr-i ruhun akl-ı evveli

   Âteş-firûz-ı hırmen-i sabr şu’ur eder

   1Yanağının güneşinden parlayan tek bir ışık, ilk aklı

   2sabır ve şuur harmanını tutuşturan ateş yapar.

   "Akl-ı evvel" felsefede ilk yaratılan akıldır; beyit onu bir kıvılcımla harman yakan ateşe indirger. Hırmen (harman) yığılmış emeğin simgesidir: sabır ile şuur yıllarca biriktirilmiştir, tek bir ışık huzmesi hepsini bir anda kül eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sad reşk o ser-bürîde-i şemşîr-i aşkıña

   Kim meşhedin tarabgeh-i şevk u sürûr eder

   1Aşkının kılıcıyla başı kesilene yüz kere gıpta,

   2ki şehit düştüğü yeri şevk ve sevinç eğlencesine çevirir.

   Konuşan aşk kılıcıyla başı kesilmiş kişiye yüz kez imrenir; çünkü o kişi şehit düştüğü yeri şevk ve sevinç yerine çevirir. Şiddet ve şehitlik dili tarihsel aşk mübalağası olarak aktarılır, güncel bir ölüm övgüsü gibi sunulmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ol mest-i râst-pûye-i aşka hased hased

   Kim bî-fütûr cisr-i sırât-ı mürûr eder

   1Aşkın doğru yolda koşan o sarhoşuna haset, haset;

   2ki sırat köprüsünden hiç duraksamadan geçer.

   Sarhoş olduğu hâlde dosdoğru yürüyen âşık, kıldan ince sırat köprüsünü tereddütsüz geçer: mest olmak burada dengesizliğin değil emniyetin sebebidir. "Hased hased" tekrarı bir önceki beytin "sad reşk"ini yankılar, gazel bir imrenme dizisi hâlinde ilerler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ekrem olınca şa’şa’a-pâş aks-i rûy-ı yâr

   Hû nâbe-i sirişkimi deryâ-yı nûr eder

   1Ekrem, sevgilinin yüzünün aksi ışık saçınca

   2kanlı gözyaşımı bir nur denizine çevirir.

   Makta ilk beyte döner: orada yaradan sızan nur, burada gözyaşını aydınlatır ve kan rengi ışıkla yer değiştirir. "Hûnâbe" kanla karışık gözyaşı demektir; kaynak bunu "Hû nâbe-i" diye ayırarak dizmiş, düzeltilmemiştir. Acının işareti böylece nura dönüşerek gazel kapanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle