O demki mahrem-i bezm-i cemâl-i yâr olurum

"Olurum" redifiyle her beyit bir hâl değişimi bildirir: yakınlıkta kararsızlık, baharda inleyiş, yoksullukta kadeh. Son beyitte şair şikâyet etmenin kendisini arsızlaştırdığını itiraf eder.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   O demki mahrem-i bezm-i cemâl-i yâr olurum

   Sükûn-pezîr olacak yerde bî-karâr olurum

   1Sevgilinin güzellik meclisine mahrem olduğum an,

   2sükûnete kavuşacak yerde kararsız olurum.

   Redif olan "olurum" her beytin sonunda bir dönüşüm bildirir; gazel bu yüzden hâl değil, hâl değiştirme şiiridir. Matla beklentiyi bozar: kavuşma huzur getirmeliyken yakınlık kararsızlığa yol açar. "Mahrem" içeriye alınmış demektir, ama içeri girmek burada rahatlamak anlamına gelmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ne dem ki rû-be-reh-i gülşen-i bahâr olurum

   Çemen çemen gezerim firkatinle zâr olurum

   1Ne zaman bahar gülşeninin yoluna yönelsem,

   2çimenden çimene gezer, ayrılığınla inlerim.

   Beyit ilk dizede yön, ikincide yürüyüş verir: yola çıkılır, sonra çimen çimen dolaşılır. Tekrar edilen "çemen" adımların sayısını duyurur. Bahar ile firkatin karşıtlığı klişedir, ama burada yer değiştirmenin bir çare olmadığını göstermeye yarar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Degil degil baña lâyık safâ-yı geşt-i çemen

   Ki ben de derd ile bir andelîb-i zâr olurum

   1Değil değil, çimende gezmenin safası bana yakışmaz;

   2çünkü ben de dertle inleyen bir bülbül olurum.

   "Degil degil" tekrarı beyti bir iç konuşmaya çevirir; şair az önceki kendi teklifini reddeder. Gerekçe bülbül mazmunuyla verilir: bahçeye giren âşık gezinen değil, öten olur. "Andelîb-i zâr" inleyen bülbüldür — safâ arayan kişi orada kendi feryadını üretir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Elimden alsa felek gam değil bütün vârım

   Ferahla ben yine her dem piyale-dâr olurum

   1Felek bütün varımı elimden alsa gam değil,

   2ferahla ben yine her an kadeh tutan olurum.

   Mal ile neşe arasında bir terazi kurulur ve terazi neşeden yana ağar: felek her şeyi alsa da elde kadeh kalır. "Piyâle-dâr" kadeh tutan demektir; yoksullaşmanın kendisi değil, elde tutulanın ne olduğu önemsenir. Rindâne tavrın en açık göründüğü beyittir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Enîsin olma bana mûcib-i sükût olmaz

   Firâkını düşünür yine nâle-kâr olurum

   1Senin dostun olmam, benim susmama sebep olmaz;

   2ayrılığını düşünür, yine feryat eden olurum.

   Konuşanın sevgilinin dostu olması onu susturmaz; ayrılığı düşününce yeniden feryat eder. Kaynaktaki ‘enîsin olma’ tamlaması olumlu dostluk ilişkisini taşır, günümüz Türkçesinde sessizce olumsuza çevrilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şikâyet eylerim Ekrem ol mâha cevrinden

   Zamân zamân ne yamân bî-hicâb u âr olurum

   1Ekrem, o aya cevrinden şikâyet ederim;

   2zaman zaman ne yaman utanmaz ve arsız olurum.

   Mahlas beyti şairin kendi kusurunu itiraf etmesiyle biter: şikâyet etmek utanmazlıktır ve o da bunu bilir. "Bî-hicâb u âr" perdesiz ve arsız demektir; "zamân zamân" ise bu hâlin sürekli değil nöbetli olduğunu söyler. Redif son kez, en olumsuz sıfatı üstlenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle